PHÁ NÚI DỰNG TƯỢNG PHẬT:
THÀNH KÍNH HAY PHÔ TRƯƠNG?
(Tác giả Lê Minh Hưng)
Nhìn vào những hình ảnh này, điều khiến người ta phải suy nghĩ
không hẳn là pho tượng Phật lớn đến mức nào, mà là cái giá mà thiên nhiên phải
trả để tạo nên pho tượng ấy. Một ngọn núi vốn đã tồn tại qua hàng triệu năm,
với địa hình, cây cối, hệ sinh thái và cảnh quan riêng, lại bị cắt xẻ, khoét
sâu và biến thành một “khối vật liệu” khổng lồ để con người tạo hình một biểu
tượng tôn giáo. Điều nghịch lý nằm ở chỗ: đây lại là hình ảnh của Đức Phật -
một người thường được nhắc đến như biểu tượng của sự tỉnh thức, từ bi, tiết chế
và vượt qua lòng tham chấp của con người.
Tất nhiên, xây dựng tượng Phật không phải là điều sai. Tượng
Phật có giá trị về văn hóa, nghệ thuật, tín ngưỡng và có thể tạo nên những
không gian rất đẹp, giúp con người tìm đến sự tĩnh lặng và chiêm nghiệm. Vấn đề
nằm ở chỗ chúng ta đang ngày càng có xu hướng đánh đồng sự thành kính với quy
mô. Tượng càng lớn thì được xem là càng có công đức; công trình càng hoành
tráng thì càng được ca ngợi; núi càng cao thì tượng càng phải lớn. Nhưng liệu
lòng thành có thực sự được đo bằng chiều cao của pho tượng, bằng số lượng đá bị
phá bỏ hay bằng số tiền được bỏ ra cho một công trình?
Nếu Đức Phật là biểu tượng của sự giác ngộ thì có lẽ điều quan
trọng không phải là làm cho hình ảnh của Ngài “lớn hơn”, mà là làm cho con
người sống tốt hơn. Một người biết giảm tham, bớt sân, biết thương người, biết
tôn trọng thiên nhiên và biết nhìn lại chính mình có lẽ đang thực hành tinh
thần Phật giáo sâu sắc hơn rất nhiều so với việc chỉ đứng trước một pho tượng
khổng lồ rồi cúi đầu lễ bái.
Điều đáng nói hơn là cách con người đối xử với ngọn núi. Thay vì
tìm một vị trí phù hợp để đặt công trình và để kiến trúc hòa nhập với địa hình,
chúng ta lại bắt thiên nhiên phải thay đổi để phục vụ cho ý tưởng của mình. Núi
trở thành phông nền. Đá trở thành vật liệu. Cây cối trở thành thứ có thể dọn
bỏ. Địa hình tự nhiên trở thành thứ phải “chỉnh sửa” cho phù hợp với công
trình. Đó là một cách tư duy rất đáng đặt câu hỏi: chúng ta đang đưa con người
đến gần thiên nhiên và sự tĩnh lặng, hay đang biến thiên nhiên thành một sân
khấu khổng lồ để phô diễn khả năng của con người?
Một điều khác cũng khiến người ta phải suy nghĩ là trường hợp
khuôn mặt tượng Phật được cho là cố tình tạo hình giống một nhân vật nào đó.
Chỉ dựa vào hình ảnh thì không thể khẳng định chắc chắn đây là chủ ý của người
thiết kế, nhưng nếu sự tương đồng ấy thực sự có chủ đích thì vấn đề trở nên
nghiêm trọng hơn. Bởi tượng Phật vốn đại diện cho một lý tưởng vượt lên trên cá
nhân. Nếu khuôn mặt của một con người cụ thể được đưa vào hình tượng Đức Phật,
thì ranh giới giữa tôn giáo và việc tôn vinh cá nhân bắt đầu trở nên mơ hồ. Khi
ấy, người ta hoàn toàn có quyền đặt câu hỏi: chúng ta đang tôn kính Đức Phật,
hay đang mượn hình ảnh Đức Phật để nâng một con người lên vị trí đặc biệt?
Vậy tại sao những công trình như thế vẫn xuất hiện? Có thể câu
trả lời không chỉ nằm ở tôn giáo. Một pho tượng khổng lồ có thể trở thành điểm
hành hương, điểm du lịch, biểu tượng của địa phương, tạo ra nguồn thu kinh tế
và quảng bá hình ảnh cho cả một khu vực. Đối với những người xây dựng, đó có
thể là một dự án văn hóa, một công trình nghệ thuật hoặc một cách tạo “kỳ quan”
mới. Nhưng cũng không thể loại trừ tâm lý rất phổ biến của con người: thích
những thứ lớn hơn, cao hơn, nổi bật hơn và dễ gây choáng ngợp hơn. Và đôi khi,
phía sau danh nghĩa “công đức” vẫn có thể tồn tại nhu cầu về danh tiếng, quyền
lực, thành tích hoặc sự ghi dấu cá nhân.
Chính vì vậy, điều cần phản biện không phải là Phật giáo, càng
không phải là quyền của con người trong việc xây dựng nơi thờ tự. Điều cần phản
biện là quan niệm cho rằng cứ mang danh nghĩa tôn giáo thì mọi cách làm đều trở
nên chính đáng. Một công trình tôn giáo vẫn phải chịu những câu hỏi về môi
trường, cảnh quan, địa chất, sinh thái, nguồn lực và tác động xã hội. Đức tin
không nên trở thành một chiếc áo khoác để che đi những vấn đề ấy.
Thật ra, một ngôi chùa nhỏ nép dưới chân núi, giữ nguyên cây cối
và địa hình, có thể tạo ra cảm giác thanh tịnh hơn rất nhiều so với một pho
tượng khổng lồ được dựng giữa một đại công trường. Một con đường nhỏ xuyên qua
rừng, một khoảng sân yên tĩnh, một người ngồi thiền dưới bóng cây — những hình
ảnh ấy đôi khi gần với tinh thần tìm kiếm sự tỉnh thức hơn cả một công trình đồ
sộ khiến hàng triệu người phải đến chỉ để chụp ảnh.
Bởi vậy, câu hỏi cuối cùng không phải là “pho tượng có đẹp hay
không”, mà là chúng ta đã phải hy sinh bao nhiêu thiên nhiên để tạo ra nó, và
sự hy sinh ấy có thực sự cần thiết hay không? Nếu Đức Phật dạy con người buông
bỏ tham chấp, vậy tại sao chúng ta lại phải cạnh tranh xem ai xây được pho
tượng lớn hơn, cao hơn và gây choáng ngợp hơn?
Có lẽ đã đến lúc chúng ta nhìn tượng Phật bằng một con mắt khác.
Không phải tượng càng lớn thì Phật càng lớn. Không phải công trình càng đồ sộ
thì lòng thành càng sâu. Và càng không phải phá núi để tạo nên một pho tượng
Phật là một hành động mặc nhiên đáng được tôn vinh.
Nếu một ngày chúng ta đứng trước một ngọn núi nguyên vẹn và một
pho tượng Phật khổng lồ được tạo ra bằng cách cắt xẻ chính ngọn núi ấy, có lẽ
câu hỏi đáng suy ngẫm nhất là: chúng ta đang cố đưa Đức Phật đến gần con người,
hay đang bắt thiên nhiên phải hy sinh để phục vụ cho hình ảnh mà chính con
người tạo ra về Đức Phật?
Đôi khi, tôn kính một bậc giác ngộ không phải là làm cho hình
ảnh của Ngài lớn hơn giữa thiên nhiên, mà là biết khi nào con người nên dừng
lại và để thiên nhiên được tồn tại nguyên vẹn.
-------------
Diệp Minh Hải giới thiệu
Tác giả: Lê Minh Hưng - Nguồn: Facebook
Ảnh minh họa sưu tầm từ nguồn: internet
Bài viết là quan điểm riêng của các tác giả.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét