NHÌN
LẠI HIỆN TƯỢNG LÝ PHƯƠNG LIÊN
SAU
HƠN 40 NĂM
*
![]() |
(Tác giả Nguyễn Anh Tuấn) |
Tôi
sẽ không gọi Lý Phương Liên là nhà thơ - mặc dù chị xứng đáng và cần được gọi
như vậy, khi danh xưng "nhà thơ" đang bị lạm dụng. Tôi cũng sẽ không
dám nói nhiều tới nội dung - nghệ thuật những sáng tác thơ ca của chị, vì
"Sau biết bao chìm nổi, nương dìu
nhau mà sống, 40 năm sau, tập thơ "Ca bình minh" của Lý Phương Liên
và tập "Thơ Nguyễn Nguyên Bảy" ra mắt bạn đọc" (Thanh niên
Oline), đã có nhiều người viết làm công việc đó một cách công tâm, sòng phẳng.
Với tư cách là một người yêu thơ, và là một người bạn vong niên rất lâu của chị,
tôi chỉ muốn nhìn lại đôi chút về "Hiện
tượng Lý Phương Liên" sau một quãng thời gian đủ hình thành dăm
bảy thế hệ người viết...
Vào
đầu thập niên 70 thế kỷ trước, khi những bài thơ của cô thợ máy Lý Phương Liên
xuất hiện đã gây ra những "cơn sốt"
trong dư luận. Hồi đó, những người ở lứa tuổi đôi mươi hình như cùng sống trong
một "bầu khí quyển" tinh thần đặc biệt của xã hội, đều có thể rung
động trước những câu thơ "chói ngời
sắc đỏ" của Nguyễn Mỹ hoặc "nhuộm mầu thu vui" xanh rượi
tình yêu thương của Lý Phương Liên - nói chung là chúng chẳng khác nhau là mấy,
hoặc chỉ là những biểu hiện khác nhau của một tâm trạng chung: cùng một niềm
tin yêu rộng mở, cùng một suy nghĩ nghiêm trang, cùng một niềm đắm say ngây
ngất trong một hoàn cảnh lịch sử đòi hỏi phải dâng hiến tất cả cho Tổ quốc và
Dân tộc đang đứng trước thử thách hiểm nghèo...
Có
thể nói chị là một hiện tượng văn chương, hơn thế, một hiện tượng tâm lý xã
hội, một ánh xạ của tinh thần thời đại, một tiếng vọng chân thực của tinh thần
đông đảo lớp trẻ hồn nhiên, hăng hái, say đắm lý tưởng. Cứ mỗi lần đọc lại thơ
Lý Phương Liên, những ai có chút tâm hồn lãng mạn thời ấy (mà ta quen dùng đến
nhàm và có phần thái quá là "lãng
mạn cách mạng") đều có thể cảm nhận được cái men sống kỳ lạ; không ít
người đã nâng niu chút men ấy, cái hương vị ấy của tình người để mà sống qua
những chặng đời gian nan - dù ở khói lửa chiến trường hay trong chốn sương mù
tịch mịch, tất cả đều gìn giữ cái "màu
hoa chuối đỏ tươi" (Nguyễn Mỹ) và những "đêm hè trời đầy sao
hoa" (Lý Phương Liên) tận đáy hồn...
Thơ
Lý Phương Liên kể về ngôi nhà của chị giống như một "Cái lò tổ ấm năm chị em", về bảy gia đình trong "Xóm nhỏ", về "Chị hàng xóm làm nghề tráng bánh đa nem",
về một lần "Chờ anh dưới cột đồng hồ",
về chuyện "Thắp hương", về
Hà Nội "Sau cơn mưa", v.v.
Tất cả đều giản dị, với "tính chân
thực của ngôn ngữ" - song điều quan trọng hơn cả là chúng đã vươn tới
"tính chân thực của thông báo"
trong "quá trình tìm kiếm chân lý
của nghệ thuật" - như nhà lý luận văn học Nga kiệt xuất Iuri Lotman
từng đòi hỏi.(1) Cũng chính "tính
chân thực của thông báo" đó cùng dấu ấn tâm hồn riêng biệt của Lý
Phương Liên đã là cái giúp cho thơ chị vượt thời gian.
Lý
Phương Liên hồn hậu làm thơ, như đã hồn hậu sống, hồn hậu tin tưởng, hồn hậu
vượt lên trên mọi bất hạnh của số phận rơi xuống gia đình nhỏ bé của chị mà chị
đã tình nguyện gắn nó vào số phận chung của cả dân tộc một cách đầy ý thức. Chị
hồn nhiên kể hết những khổ nghèo, thiếu thốn, đắng cay, không hề thi vị hóa
chúng. Ai cũng có thể soi mình trong đó, để tìm sự an ủi, sự cảm thông, một chỗ
vịn tinh thần tình cảm để cùng vượt qua bao nỗi cam go:
Cái nghèo chẳng dễ hiểu đâu / Xa sâu như tiếng
đàn bầu trong khuya/
Linh thiêng lời mẹ dăn dò/ Kiếp người là một
gánh lo hãi hùng...
Điều
gì đã cho chị thổi được vào sự sống cái tình yêu run rẩy với những hình ảnh đơn
sơ, quen thuộc thế này:
Từ vị ngọt của lúa thơm / Từ hương mát của hoa
trái/ Từ sức gió chạy trên đồng hoang dại / Từ bong bóng mưa tháng năm.../...
Chân mang gió qua núi/ Cánh cò cô đơn, cánh cò lặn lội/ Góa chồng nuôi con
Chị
giải thích đó là do "Cội nguồn" - như tên của bài thơ, và đó cũng là
cội nguồn sâu xa của một vệt Thơ chắt ra từ suy nghĩ xoáy lòng, từ dự cảm trước
những điều bất công ngang trái, từ tinh thần dũng cảm sống không đầu hàng số
phận của "tuổi hai mươi không tin vào định mệnh", đồng thời không lúc
nào rời xa yêu thương hồn hậu:
Chôn mẹ, nuôi đàn em thơ dại/ An phận ư? Mơ hồ
sợ hãi/ Sống vẫn là lời mẹ dặn thiêng liêng…
Thế
là đã rõ: có tin yêu hồn hậu thì mới có tâm trạng ngơ ngác, sự thất vọng chua
xót, nỗi đau đớn tận cùng, rồi từ đó mới có lòng dũng cảm để sống, để vượt lên
mọi thử thách và để khẳng định bằng câu hỏi: "Có gì đẹp hơn tình yêu không anh?" Nhưng cũng chính từ tận đáy
của niềm tin yêu trong trẻo, Lý Phương Liên đã có những suy ngẫm đích thực và
xoáy sâu về thân phận con người, về trách nhiệm sống thực sự của con người
trong cộng đồng xã hội, khi mà "Số
phận mình là số phận của nhân dân". Và đó cũng là một nội dung tư
tưởng quan trọng trong bài thơ dài "Nghĩ
về Thúy Kiều" - khi in sách đổi thành "Trò chuyện với Thúy Kiều" mà
nhà văn Triệu Xuân cho rằng "là một
trong những bài thơ hay nhất của cuộc đời thơ Lý Phương Liên, nó là
"đỉnh" của chị" (trieuxuan.info). Những người nỡ
"đánh" tàn tệ bài thơ "Nghĩ về Thúy Kiều" lúc ấy đâu có
hiểu rằng: "đánh" nó tức là
cũng vô tình "đánh" vào sự
hồn hậu đáng yêu kia. Nàng Kiều của thi hào Nguyễn Du cũng hồn hậu tin đời, tin
người đấy thôi, và nếu có lúc nào đấy nàng nhận ra sự bội phản, hiểu rõ sự bất
trắc thì cũng chủ yếu là do tình yêu thương hồn hậu tận trong bản năng mách
bảo. Lý Phương Liên, một cô gái 20 tuổi đã đồng cảm với nàng Kiều, và đã cố
gắng thâm nhập vào chiều sâu trái tim người nghệ sĩ vĩ đại - nơi đã tìm ra
những bí mật khuất lấp, những thế lực đen tối giật giây số phận con người vô
tội.
Trong
"dàn đồng ca quan họ" văn
chương (chữ của Nguyễn Nguyên Bảy) lúc đó, tiếng thơ của Lý Phương Liên vút lên
trở thành một trong những giọng ca chủ đạo, trở thành một trong những
"liền chị" có uy tín nhất, được nhiều người quý mến hơn cả, bởi hơn
ai hết, chị đã nói ra được cái không khí tinh thần chung, lý giải cái điều mà
nhà thơ Hoàng Xuân Họa đã chân thành kể lại: "... thơ chị đã làm rung động cảm xúc mấy thế hệ bạn đọc ngày ấy. Những
người hôm nay tuổi từ 60 – 80 từng là nhà giáo, sinh viên, bộ đội, công nhân
thời đó hầu như đều đọc, thuộc bài Ca Bình Minh, Lời Ru Với Anh, Ngã Ba...
trong lúc cuộc sống thời chiến chẳng dư dả gì, lấy thơ nâng đỡ tinh thần để làm
việc và chiến đấu... Từ chiến trường trở về tôi vẫn giữ được cuốn sổ có chép ba
bài thơ: Lời Ru Với Anh, Ca Bình Minh và Em Mơ Có Một Phiên Tòa chép trên báo
Nhân dân trước đó mấy năm, đem đi hỏi bạn bè về tác giả Lý Phương Liên, thấy ai
cũng nhìn trước nhìn sau im lặng tảng lờ chẳng dám nhận mình đã đọc thơ Lý Phương
Liên, mặc dầu họ đều là những người làm nghề chữ nghĩa, viết lách, thèm thơ như
thèm lĩnh tiền nhuận bút, cuốn sổ gạo, ô phiếu thịt!" (vandanviet.net).
Vậy
mà thơ Lý Phương Liên đã không hề có "những
trận bạo động chữ” nào - theo cách nói của nhà văn Văn Giá (phongdiep.net), cũng không hề có cái chuyện thường ngày bây
giờ của một số người viết trẻ là "nặng
tiếp thị, “nổ”, “PR quá đà thành gian dối gây thất vọng"
(Vi Thùy Linh- trannhuong.com). Thơ Lý Phương Liên có thể là một minh chứng
sáng rõ nhất cho cái đòi hỏi này của nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên: “Văn học nói chung, văn học trẻ nói riêng,
không thể là một thứ viễn mơ, xa rời và thờ ơ với số phận nhân dân, dân tộc”
(phongdiep.net).
Để
có thể khẳng định thêm về ảnh hưởng của "hiện tượng Lý Phương Liên" đối với đời sống xã hội nói
chung, đời sống văn học nói riêng, tôi cho rằng cần nhắc đến một luận điểm
trong tiểu luận đặc sắc:" Quan niệm về thơ ca trong thơ Pushkin" của
triết gia Nga Vladimir Soloviev mà những người viết trẻ hôm nay cũng có thể rút
ra được những điều quý giá cho bản thân: "Thơ ca có thể và phải phục vụ cho cơ đồ của cái chân và cái thiện trên
thế gian - nhưng chỉ bằng phương cách của mình, chỉ bằng vẻ đẹp của mình và không
bằng một cái gì khác... Tất cả những gì có chất thơ - có nghĩa là tất cả những
gì đẹp - sẽ bằng cách ấy dồi dào nội dung và hữu ích theo nghĩa tốt nhất của từ
ấy". (2)
__________________________________
1. Cấu trúc văn bản
nghệ thuật - Trần Ngọc Vương, Trịnh Bá Đĩnh, Nguyễn Thu Thủy dịch, Nxb Đại học
quốc gia Hà Nội, 2004, tr.38.
2. Siêu lý tình
yêu. Những tác phẩm triết - mỹ chọn lọc, Phạm Vĩnh Cư dịch, Nxb Văn hóa Thông
tin & TT Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây, 2005, tr.854
Mời
nhấp chuột đọc thêm:
Mời nghe Đặng Xuân Xuyến đọc bài thơ QUÊ NGHÈO:
*
Mai An NGUYỄN ANH TUẤN
Địa chỉ: Phố Thái Hà, quận
Đống Đa, Hà Nội
Email: tranthanhban1956@gmail.com
Điện thoại: 091.217.49.47
........................................................................................
- Cập nhật từ messenger facebook Nguyễn Anh
Tuấn ngày 27.11.2022
- Ảnh: Nhà thơ Lý Phương Liên và chồng (nhà thơ) Nguyễn Nguyên Bảy.
- Bài viết không thể hiện quan điểm của trang Đặng
Xuân Xuyến.
- Vui lòng ghi rõ nguồn dangxuanxuyen.blogspot.com khi trích đăng lại.
0 comments:
Đăng nhận xét