MỘT BÀI THƠ DŨNG CẢM, SẮC BÉN VÀ CÓ NỘI LỰC MẠNH MẼ - Tác giả: Vũ Minh Huệ ; Bùi Ái Nhân giới thiệu

 

MỘT BÀI THƠ DŨNG CẢM,

SẮC BÉN VÀ CÓ NỘI LỰC MẠNH MẼ

 

Tôi với nhà thơ Lê Văn Hồng cùng làng Thạch Cầu - Ngôi làng cổ 500 tuổi bên sông Hồng. chúng tôi thường hay chia sẻ đàm đạo về thơ. Hôm trước ông có gửi tôi tin nhắn: " “Nhà văn nghĩ gì về bài thơ đăng báo này".

ĐỐI THOẠI VỚI GIAN THAM (*)

 

Ô hô!

ngươi chê thơ nghèo

nhưng thơ thanh bạch

lương tâm trong sạch

bạn khắp nhân gian, ve gái trăm miền…

 

Thơ dẫu không nhiều tiền

nhưng triệu phú “lời vàng, ý ngọc”

mỹ nữ nhân gian mải mê tranh đọc

rắc trăng mơ màng lên mắt ngọc

chắp cánh thơ bay tận chín tầng trời

hò hẹn với Hằng Nga

chọc quê chú Cuội…

 

Chẳng như lũ ngươi mưu mô lắm tội

gái đẹp, rượu Tây mà u mê hóa dại

hành xử nhiễu nhương, dặt phường vô lại

bất chấp kỷ cương làm hại đồng bào

tội các ngươi muôn đời sao rửa sạch?

 

Ta thư thái ung dung

sáng cầu lông

trưa cơm nhà

chiều đánh cờ

tối làm thơ

đêm sờ vú vợ…

 

Chạnh lòng thương các ngươi một đời mắc nợ

nơm nớp sợ, lo, cơm cân... “chăn kiến”

đầu óc các ngươi chứa tiền và bã đậu

toan tính mánh mung, tối ngày ăn nhậu

mắc bả hư danh, tham vàng bỏ ngãi

lũ lượt dắt nhau dài dài vô khám…

 

Trời đọa đày các ngươi kiếp hèn ăn bám

hút máu lương dân

lương tâm mất cắp

hư danh, bon chen, luồn lách

tội các ngươi muôn đời quở trách

giàu sang của các ngươi như phù du sương khói

nhơ nhuốc hư vinh…

 

Ta đầu đội trời, chân đạp đất

vẫn tin cuộc đời không phải chỉ có điêu ngoa gian trá

mà nhân tâm lương thiện vẫn còn nhiều

 

Ta mơ giấc mơ quân vương - oai phong Vua mộng

thơ bay lồng lộng giữa trời…

 

Ta viết thơ yêu lũ bay không đọc

ta vót thơ làm tên, làm móc

bắn vào đầu lũ gian tham, bất nhân, ô trọc

moi tim, gan, óc… lũ ma quái giả người phơi bày cho kền kền dùng bữa!

 

Ta coi khinh lũ văn nô bưng bô, xu nịnh

thơ phú ngây ngô a dua ngâm vịnh

ngắm mỹ nữ cởi truồng mà thủ dâm tự sướng…

 

A ha!

Thơ là nghiệp, là đam mê

chắt hương đời ủ men cất rượu

đâu cần lập thân, mưu cầu danh lợi

Tôn vinh lòng: Nhân ái - Đẹp - và Thơ!

*.

Vua Mộng Ái Nhân

Tôi hẹn ông sẽ đọc kỹ và đàm đạo sau với ông.

Bài thơ "Đối thoại với gian tham" của Vua Mộng Ái Nhân thuộc thể loại thơ luận đề mang đậm tính chất chính luận và tinh thần sử thi đương đại. Tác phẩm không nhằm mục đích khơi gợi những rung cảm thẩm mỹ êm dịu, mà vận hành như một vũ đài tư tưởng, nơi tác giả sử dụng chiến lược đối lập nhị phân để giải phẫu hai lối sống hiện sinh trong xã hội hiện đại. Sự đối lập trong cấu trúc bài thơ. Thế giới của “Ta” là tâm hồn thư thái, thanh bạch, ung dung, phiêu lãng, bay tận chín tầng trời lấy thơ làm vũ khí.

Thế giới của “lũ gian tham” là vật chất và hư vinh. Giàu sang, nhiều tiền nhưng “nơm nớp, sợ hãi, u mê chỉ ăn nhậu, toan tính mánh mung”. Bản chất “ma quái giả người”.

Toàn bộ bài thơ được xây dựng trên một kết cấu đối lập tuyệt đối giữa hai chủ thể: "Ta" (Đại diện cho chính nghĩa, tri thức, lương tri) và "Lũ ngươi/ Lũ bay" (Đại diện cho tham nhũng, suy thoái, vô lại). Sự tương phản này được đẩy lên mức cực đoan thông qua cách lựa chọn từ vựng mang tính định tính mạnh mẽ.

Ở những câu thơ mở đầu, tác giả thực hiện một cuộc tái định nghĩa về mặt giá trị học:

"Ngươi chê thơ nghèo / Nhưng thơ thanh bạch

Lương tâm trong sạch / Bạn khắp nhân gian...

Thơ dẫu không nhiều tiền / Nhưng triệu phú 'lời vàng, ý ngọc'"

Lũ gian tham đo lường giá trị con người bằng thước đo vật lý là tiền bạc và lấy cái nghèo của nhà thơ ra để giễu cợt. Đáp trả lại, cái tôi trữ tình khẳng định một vị thế tinh thần vượt trội. Bằng cụm từ nghịch lý "triệu phú 'lời vàng, ý ngọc”, tác giả đã chuyển hóa cái nghèo vật chất thành sự giàu có vĩ đại của tâm hồn. Khả năng lãng mạn hóa thực tại ("rắc trăng mơ màng lên mắt ngọc", "chắp cánh thơ bay tận chín tầng trời") chính là đặc quyền của người nghệ sĩ chân chính - thứ quyền lực tinh thần mà không một khối tài sản bất chính nào có thể mua được.

Một trong những đoạn thơ đắt giá nhất của tác phẩm nằm ở cách cấu trúc dòng thơ cực ngắn để mô tả nhịp sống của cái tôi:

"Ta thư thái ung dung / Sáng cầu lông / Trưa cơm nhà / Chiều đánh cờ / Tối làm thơ / Đêm sờ vú vợ…"

Cấu trúc dòng thơ được ngắt nhỏ thành những mảnh 3 chữ, nhịp điệu đều đặn như đồng hồ gõ nhịp. Đây chính là biểu hiện của một nhịp sống chánh niệm, nơi con người làm chủ thời gian và tìm ­­thấy sự viên mãn trong những hành vi sinh hoạt giản dị nhất. Chi tiết "đêm sờ vú vợ" đứng cạnh "tối làm thơ" là một sự táo bạo đầy dụng ý nghệ thuật. Nó kéo thơ ca ra khỏi cái tháp ngà sáo rỗng, đưa con người về với bản tính tự nhiên, bản năng gốc lành mạnh và hợp lẽ trời. Ngược lại, thế giới của lũ gian tham là một sự hỗn loạn chiếm đoạt và mất kết nối:

"Toan tính mánh mung, tối ngày ăn nhậu

Mắc bả hư danh, tham vàng bỏ ngãi

Lũ lượt dắt nhau dài dài vô khám… / Nơm nớp sợ, lo, cơm cân... 'chăn kiến'"­

Trái ngược với sự "thư thái ung dung".  Từ láy "nơm nớp" lột tả trạng thái bất an thường trực của những kẻ phạm tội. Chúng sở hữu "rượu Tây", "gái đẹp" nhưng tâm trí luôn bị giam cầm trong nỗi sợ hãi ngày bị vạch trần. Sự giàu sang của chúng bị tác giả hạ bệ xuống hàng "phù du sương khói", một thứ "nhơ nhuốc hư vinh" phải trả giá bằng sự tự do thể xác lẫn linh hồn nơi ngục tối, đó là "chăn kiến" đó là “vô khám”.

Trong "Đối thoại với gian tham", thơ ca không còn dừng lại ở chức năng duy mỹ thuần túy, mà nó được vũ khí hóa để thực hiện sứ mệnh thanh lọc xã hội. Khi cơn uất hận thời cuộc lên đến đỉnh điểm, ngôn ngữ thơ của Vua Mộng Ái Nhân biến chuyển thành những mũi tên đằng đằng sát khí:

"Ta viết thơ yêu lũ bay không đọc

Ta vót thơ làm tên, làm móc / Bắn vào đầu lũ gian tham, bất nhân, ô trọc

Moi tim, gan, óc… lũ ma quái giả người phơi bày cho kền kền dùng bữa!"

Tác giả sử dụng những động từ có tính phá hủy mạnh: "vót thơ", "bắn vào đầu", "moi tim, gan, óc". Đây là biện pháp bạo lực biểu tượng tính chiến đấu trong văn học, tương tự như những đòn trừng phạt sấm sét trong sử thi hay truyện cổ tích dân gian. Nhà thơ tự đặt mình vào vị trí của một đấng phán xét, lột trần lớp mặt nạ "giả người" của lũ tham quan để phơi bày bản chất "ma quái" bên trong của chúng trước công lý của nhân dân ("phơi bày cho kền kền dùng bữa").

Không chỉ hướng mũi tên vào lũ gian tham quan trường, nhà thơ còn dành những lời lẽ khinh bỉ nhất cho tầng lớp văn nghệ sĩ cơ hội:

"Ta coi khinh lũ văn nô bưng bô, xu nịnh

Thơ phú ngây ngô a dua ngâm vịnh

Ngắm mỹ nữ cởi truồng mà thủ dâm tự sướng…"

Từ ngữ ở đoạn này mang tính trần trụi, tiệm cận với khẩu ngữ đường phố ("bưng bô", "thủ dâm tự sướng"). Sự thô mộc này là cần thiết để tạo ra một hiệu ứng tẩy chay mạnh mẽ. Nhà thơ phê phán trực diện hội chứng "văn nô" - những kẻ dùng chữ nghĩa để liếm gót quyền lực, hoặc biến thơ ca thành thứ công cụ kích dục tinh thần rẻ tiền.

Qua đó, tác giả khẳng định một ranh giới rõ ràng: Người làm thơ chân chính không bao giờ quỳ gối trước tiền tài hay danh vọng. Mặc dù bài thơ chứa đựng rất nhiều câu chữ giận dữ, căm phẫn, nhưng bản chất cốt lõi của tác phẩm không phải là sự thù hận, mà là Lòng nhân ái và Niềm tin vào con người. Điều này được thể hiện qua chính danh xưng và lý tưởng hiện sinh của tác giả, đó là tư thế của người trí thức dấn thân:

"Ta đầu đội trời, chân đạp đất

Vẫn tin cuộc đời không phải chỉ có điêu ngoa gian trá

Mà nhân tâm lương thiện vẫn còn nhiều"

Hình tượng cái tôi của Vua Mộng Ái Nhân được đặt ở vị trí trung tâm, hiên ngang trong tư thế "đầu đội trời, chân đạp đất". Quanh nhân vật tỏa ra vầng hào quang rực rỡ. Đôi tay thi nhân đang giương một chiếc cung lớn với mũi tên được vót bằng lấp lánh lý tưởng sáng ngời.

Thế giới của lũ gian tham bị bủa vây bởi mây mù u ám và những chiếc bóng rạn nứt của ngục tù. Chân dung của chúng hiện lên méo đang nơm nớp sợ hãi, co rúm trước mũi tên ánh sáng. Sự tương phản sắc nét giữa bầu trời xanh trong lộng lẫy (nơi thơ ca bay lượn) và đầm lầy âm u đầy tiền bạc, rượu Tây hư vinh (nơi lũ ma quái ẩn náu), mang lại một hiệu ứng thị giác cực kỳ mạnh mẽ. Giữa một thời cuộc đầy rẫy "điêu ngoa gian trá", cái tôi không chọn cách thỏa hiệp, cũng không rơi vào chủ nghĩa hoài nghi hư vô. Nhà thơ vẫn giữ một niềm tin sắt đá vào sự lương thiện của nhân tâm. Đây chính là điểm tựa nhân văn nâng đỡ toàn bộ bài thơ, giúp tác phẩm không bị sa vào vũng lầy của sự bi quan, phẫn chí.

Bài thơ có nhạc lý mạnh. Nhạc điệu trong bài thơ là nhạc điệu nội tại được sinh ra từ chính nhịp đập cảm xúc và chiến lược ngắt dòng đầy phá cách, sự biến đổi tiết tấu theo biểu đồ tâm lý. Nhịp điệu của bài thơ chuyển động linh hoạt qua ba sắc thái rõ rệt, tương ứng với sự biến đổi trong tâm thế của nhân vật trữ tình:

Nhịp điệu tự tin, phóng khoáng (Khổ đầu): Câu thơ kéo dài, co duỗi linh hoạt kết hợp với hệ thống vần chân ("nghèo" - "bạch" - "sạch", "miền" - "tiền", "ngọc" - "đọc") tạo ra một dòng chảy ngôn ngữ cuồn cuộn, thể hiện vị thế ngạo nghễ, tràn đầy năng lượng tinh thần của cái tôi trữ tình trước lũ gian tham.

Nhịp điệu chánh niệm, thảnh thơi (Khổ hai):

"Ta thư thái ung dung / Sáng cầu lông / Trưa cơm nhà / Chiều đánh cờ / Tối làm thơ / Đêm sờ vú vợ…"

Nhịp thơ đột ngột chuyển sang thể ngắt đoạn ngắn 3 chữ (3/3/3/3/3/4), đều đặn, phẳng lặng. Cách ngắt nhịp này mô phỏng sự tuần hoàn bình yên của thời gian, một cuộc sống làm chủ được tâm trí, đối lập hoàn toàn với sự nơm nớp, hoảng loạn của kẻ phạm tội.

Nhịp điệu dồn dập, chiến đấu đằng đằng sát khí (Khổ năm):

"Ta viết thơ yêu lũ bay không đọc / ta vót thơ làm tên, làm móc / bắn vào đầu lũ gian tham, bất nhân, ô trọc..."

Câu thơ được kéo dài, dồn nén từ ngữ mang phụ âm nặng ("vót", "móc", "bắn", "trọc", "óc"). Tiết tấu dồn dập ở đoạn này giống như một loạt đạn bộc phát từ cơn uất hận thời cuộc, tạo ra sức công phá trực diện vào nhận thức người đọc.

Việc mở đầu bằng các thán từ đầy tính giễu nhại và kết thúc bằng những tuyên ngôn kiêu hãnh ("Ô hô!", "A ha!") tạo cho bài thơ một cấu trúc nhạc kịch. Nhà thơ không trốn sau trang giấy; Ông bước ra vũ đài, cất tiếng cười ngạo nghễ để mở đầu và kết thúc phiên tòa phán xét đạo đức, tạo cho tác phẩm tính trình diễn và sức lôi cuốn mạnh mẽ.

"Thơ là nghiệp, là đam mê

Chắt hương đời ủ men cất rượu / Đâu cần lập thân, mưu cầu danh lợi

Tôn vinh lòng: Nhân ái - Đẹp - và Thơ!"

Người làm thơ đầy tự tin nhận mình là "Vua Mộng Ái Nhân" - Vị vua quản trị cõi mộng và yêu thương con người. Trên ngai vàng của cõi mộng ấy, tiền bạc của lũ gian tham chỉ là rác rưởi. Sứ mệnh của vị "Vua Mộng" này là "chắt hương đời" để chưng cất thành thứ rượu tinh thần cho nhân gian, để tôn vinh bộ ba giá trị bất biến của nhân loại: Chân - Thiện - Mỹ .

Bài thơ "Đối thoại với gian tham" của Vua Mộng Ái Nhân là một bài thơ dũng cảm, sắc bén và có nội lực mạnh mẽ. Bằng việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa giọng điệu sử thi hào hùng với những khẩu ngữ đời thường trần trụi, tác phẩm đã kiến tạo nên một thẩm mỹ phản kháng độc đáo. Bài thơ để lại một bài học triết lý sâu sắc: Sự giàu sang dựa trên sự chiếm đoạt và chà đạp lên đồng bào chỉ là thứ hư vinh phù du đem lại nỗi sợ hãi; chỉ có lối sống tự do, thanh bạch, giữ gìn lương tâm trong sạch và dấn thân cho cái Đẹp, cái Thiện mới là cứu cánh đích thực của một kiếp nhân sinh.

Cảm ơn thi sỹ Ái Nhân đã có bài thơ hay.

"Thơ là nghiệp, là đam mê...

Tôn vinh lòng: Nhân ái – Đẹp – và Thơ." không chỉ là tuyên ngôn nghệ thuật của riêng tác giả, mà còn là điều khiến nhiều người yêu văn chương tìm thấy mình trong đó.

Cảm ơn chú Hồng đã gửi về cho cháu bài thơ hay.

------------

(*) bài thơ đã in trên báo Người Cao Tuổi năm 2022

 

Bùi Ái Nhân giới thiệu

Tác giả: Vũ Minh Huệ - Nguồn: Email Nhà thơ Ái Nhân

Ảnh minh họa sưu tầm từ nguồn: internet

Bài viết là quan điểm riêng của các tác giả.