BÀI VIẾT CỦA TIẾN SĨ HÀ THANH VÂN VÀ AI - Tác giả: Trần Hạ Vi (Cannada)

BÀI VIẾT CỦA TIẾN SĨ

HÀ THANH VÂN VÀ AI

(Tác giả Trần Hạ Vi)

Vì có vụ việc Tiến sĩ Hà Thanh Vân khởi kiện Tuấn Trần và Phan Mai Hương về những bài viết và bình luận có liên quan đến sử dụng AI trong bài viết của Tiến sĩ Hà Thanh Vân "Văn học hậu nhân loại từ lý thuyết đến sáng tác: Khi con người không còn là trung tâm và duy nhất" đăng trên báo Viết và Đọc, website Văn Nghệ Công An và trang web vanvn..vn của Hội Nhà văn Việt Nam, nên tôi cũng tìm đọc bài viết này.

Đây là một bài viết rất dài, 10,000 chữ như Tiến sĩ Hà Thanh Vân có nói (chính xác là bài viết có 9,797 từ, bao gồm cả tên bài viết, chưa có tên tác giả), nên việc đọc và chứng thực chi tiết tất cả bài viết sẽ mất rất nhiều công sức. Và đây cũng không phải là lĩnh vực nghiên cứu của tôi. Do đó, tôi đành dựa vào AI để phân tích bài viết này.

Thứ nhất, đây là kiểm chứng của tôi với một đoạn trong bài viết (tôi để ý đến đoạn này vì bài viết không hề nhắc đến tên tác giả của tác phẩm này):

"Minh chứng cho tác phẩm tồn tại trên nhiều nền tảng mạng xã hội và tương tác trực tiếp với cộng đồng và độc giả cũng là người tham dự vào cốt truyện, có tác phẩm “The Sun Vanished” (Mặt trời biến mất) ra mắt năm 2018 trên tài khoản mạng xã hội Twitter, nay là X. Tác phẩm kể về một người đàn ông tỉnh dậy và thấy mặt trời đã biến mất, thế giới chìm trong bóng tối và có những sinh vật lạ tấn công. Tác giả đăng các video ngắn, hình ảnh và tweet cầu cứu theo thời gian thực tại. Sau đó, tác giả tạo các cuộc thăm dò (poll) để hỏi cư dân mạng: “Tôi nên mở cửa hay trốn tiếp?”. Cốt truyện diễn biến dựa trên số phiếu bầu của hàng triệu người theo dõi. Tác phẩm không nằm trong sách, nó trôi trên News Feed, lẫn lộn giữa tin tức thật và ảo, buộc người đọc phải hiến kế tham gia giải cứu nhân vật. "

Đây là kết quả tìm kiếm và kiểm tra những thông tin do Claude AI cung cấp và tôi đã có kiểm chứng lại:

"Đoạn văn này có 2 vấn đề như sau:

Vấn đề 1: Không nêu tên tác giả và bài viết ẩn ý sai

Bài của Hà Thanh Vân viết mơ hồ: "Tác giả đăng các video ngắn…", "tác giả tạo các cuộc thăm dò" và không hề nêu tên người tạo ra dự án. Đây là lỗ hổng thông tin cơ bản của một bài học thuật.

Tác giả của "The Sun Vanished" (Mặt trời biến mất) là Aidan Elliott, một người dùng hoạt động dưới bút danh này và vẫn giữ ẩn danh một phần, điều góp phần tạo nên sức hút bí ẩn cho dự án.

Vấn đề 2: Chi tiết "hàng triệu người theo dõi" và "poll quyết định cốt truyện" bị phóng đại hoặc sai

Bài viết trên Medium ghi nhận tài khoản TheSunVanished có video đạt 1,03 triệu lượt xem — đây là con số của một video, không phải số người theo dõi tài khoản. Số người hiện theo dõi tài khoản @TheSunVanished trên X là 483,100 người. Hơn nữa, không có nguồn nào xác nhận rằng poll Twitter "quyết định cốt truyện" theo nghĩa thực sự — tức là Aidan Elliott thực sự thay đổi hướng câu chuyện dựa trên kết quả bình chọn.

Tóm lại: Đoạn này có một số vấn đề: không nêu tên tác giả, phóng đại chi tiết tương tác. Đây là pattern quen thuộc của AI khi viết về các dự án truyền thông kỹ thuật số: nắm được câu chuyện bề mặt nhưng mất đi độ chính xác ở lớp chi tiết." (Claude AI).

Đây chỉ là kiểm chứng 1 đoạn của bài viết. Về toàn bộ bài viết, tôi không chắc và không xác định tác giả Hà Thanh Vân dùng AI để viết bài viết này hoặc có/không sử dụng AI theo cách nào. Với một bài viết dài như vầy và rất nhiều thông tin, sử dụng AI/google vv... hỗ trợ cũng là một điều bình thường, vì mấy ai biết hết tất cả những thông tin này bằng trải nghiệm thực. Thật ra, đối với đoạn văn này, ClaudeAI đưa ra 3 vấn đề, không phải 2, nhưng vấn đề thứ ba về thể loại của tác phẩm này - ARG (alternate reality game - trò chơi thực tại luân phiên), khi tôi đọc thêm và tra thêm một số chỗ, tôi vẫn chưa hiểu rõ ràng lắm về thể loại nây nên tôi tạm bỏ ra khỏi câu trả lời của ClaudeAI).

Về cái khái niệm "dùng AI để viết bài" có thể cũng cần phải xem xét lại. Dùng AI để tra cứu thông tin thì có gọi là "dùng AI để viết bài không"? Viết bài rồi đưa cho AI sửa có gọi là "Dùng AI để viết bài không?" hay là chỉ có ra lệnh cho AI viết rồi mình ngồi đọc lại/sửa lại thì mới gọi là "dùng AI để viết bài"? Và ở điểm nào là tác giả nên công khai là mình có sử dụng AI hỗ trợ, hay ghi rõ AI hỗ trợ những phần nào và có quy chế/định chế nào quy định những điều đó trên các báo chí hiện nay hay không?

Đối với những thể loại sáng tác, văn, thơ, truyện ngắn, tản văn, tùy bút, tiểu thuyết, có thể nhìn ra AI-laden (có mùi AI, có AI hỗ trợ nhiều) bằng cấu trúc câu, từ ngữ "máy", so sánh không hợp lý, dấu câu, cấu trúc đoạn, sự quen thuộc của các so sánh giữa các tác giả khác nhau (đều dùng AI để viết), nhưng tôi không chắc với tác phẩm nghiên cứu phê bình (có thể gọi là "tiểu luận tổng quan - survey essay") này của Tiến sĩ Hà Thanh Vân, thì cái gọi là "dấu hiệu sử dụng AI" sẽ là như thế nào. Tôi có thể cẩn thận đi kiểm tra những chi tiết từng đoạn của tác phẩm để thấy có sự không chính xác nào hay không, việc đó cũng sẽ tốn rất nhiều thời gian. Và sự không chính xác, nếu có, có thể là lỗi bình thường của người viết (khi đi đọc và tra cứu tổng hợp một lượng lớn thông tin) nhưng cũng có thể là lỗi của AI biết sơ lược và quyết định... bịa cho đầy những phần còn lại.

-----------------

Nói đến đây, tôi sẽ đưa cho bạn phần phân tích của Claude AI cho bài viết này. Tôi không kết luận Claude AI hoàn toàn đúng, và tôi cũng chưa có thời gian kiểm tra hết tất cả những link nó đưa trong phần này. AI có nhiều thông tin đúng và có thể xen kẽ thông tin bịa hoặc chưa chính xác. Nên đây xem như là thông tin để tham khảo vậy.

-----------------

Đây là câu hỏi của tôi cho ClaudeAI:

Tôi muốn kiểm tra xem bài văn này của Tiến sĩ Hà Thanh Vân có dấu hiệu do AI viết hay không, và những chi tiết trong đó kể cả trích dẫn và tên sách có đúng không?

----------

Đây là câu trả lời của ClaudeAI:

Phân tích bài viết của Tiến sĩ Hà Thanh Vân: Dấu hiệu AI và kiểm tra độ chính xác

PHẦN 1: PHÂN TÍCH DẤU HIỆU AI

Nhìn tổng thể, bài viết có nhiều dấu hiệu của văn bản AI-assisted (AI hỗ trợ) hoặc AI-generated (AI viết) đáng kể, dù không thể kết luận chắc chắn 100% mà không có bản thảo gốc hay khai báo của tác giả.

Các dấu hiệu cụ thể:

1. Cấu trúc liệt kê quá cân đối và cơ học. Bài viết liên tục dùng dạng liệt kê 3–4 điểm, lặp lại đều đặn theo cùng một nhịp. Ví dụ: "Thuật toán có thể tham gia trực tiếp vào việc tạo sinh văn bản, từ đó… hình thành khái niệm… và văn bản được cấu trúc như một kiểu dữ liệu…" — đây là nhịp enumeration (liệt kê) điển hình của AI. Người viết học thuật có kinh nghiệm thường lập luận tuần tự, không chỉ liệt kê.

2. Định nghĩa nhân vật theo công thức "tên + quốc tịch + chuyên ngành + đơn vị." Mỗi học giả được giới thiệu theo một khuôn cố định: họ tên → quốc tịch → lĩnh vực → nơi công tác → tên sách → năm. Đây là pattern (mẫu) rất đặc trưng của AI khi tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn mà không biết cách lồng ghép tự nhiên vào dòng lập luận.

3. Giọng văn "bách khoa toàn thư" — bề mặt đầy thông tin nhưng thiếu tranh luận thực sự. Bài không một lần đặt câu hỏi về giới hạn của lý thuyết hậu nhân loại, không so sánh phê phán giữa các trường phái, không thừa nhận điểm yếu của khung lý thuyết. Đây là dấu hiệu của văn bản tổng hợp thụ động, thiếu quan điểm phân tích độc lập.

4. Mạch chuyển đoạn không có cầu nối tri thức. Các đoạn ghép cạnh nhau nhưng không thực sự dẫn dắt logic: chuyển từ Haraway sang Hayles sang Braidotti sang Barad sang Bennett — chỉ là "Phát triển ý tưởng này…", "Trước đó…", "Cũng là…" — không có phân tích về sự kế thừa hay mâu thuẫn giữa các tác giả.

5. Phần về Việt Nam quá sơ lược và dùng nhiều trạng từ định tính mơ hồ — "rải rác", "manh nha", "bắt đầu xuất hiện", "lẻ tẻ" — những từ này AI thường dùng khi không có đủ dữ liệu cụ thể để lập luận chắc chắn.

6. Câu kết luận lặp lại nội dung mở bài gần như nguyên xi — một đặc trưng rõ của AI khi được yêu cầu "tổng kết".

PHẦN 2: KIỂM TRA THỰC TẾ CÁC TRÍCH DẪN VÀ TÊN SÁCH

SAI:

Patchwork Girl - Shelley Jackson (1995)

Bài viết ghi "Định dạng tác phẩm là CD-ROM (thời kỳ đầu) và sau này là phần mềm giả lập." Thực ra định dạng đầu tiên là đĩa mềm 3.5 inch (3.5-inch diskette), phát hành tháng 10/1995. Phiên bản CD-ROM chỉ ra mắt sau đó vào tháng 11/2001. Bài đã đảo ngược thứ tự lịch sử.

17776:

Mô tả con người "dành cả cuộc đời vĩnh hằng để quan sát các tàu thăm dò" — đảo ngược logic câu chuyện

Bài viết ghi: "con người... dành cả cuộc đời vĩnh hằng để quan sát các tàu thăm dò đã có ý thức". Thực ra ngược lại hoàn toàn: chính ba tàu thăm dò — Nine, Ten và Juice — là những kẻ quan sát con người từ ngoài không gian, theo dõi các trận bóng bầu dục diễn ra trên Trái Đất. Con người không hề biết đến sự tồn tại hay quan tâm đến các tàu thăm dò. Đây là lỗi đảo ngược chủ thể — nhân vật quan sát và đối tượng được quan sát bị hoán đổi cho nhau.

Cũng tác phẩm 17776: Mô tả cơ chế máy tính "có tri giác" sai hoàn toàn

Bài viết ghi: "theo thời gian, máy tính đã trở nên có tri giác nhờ việc liên tục tiếp xúc với dữ liệu phát sóng của con người". Đây là thông tin sai hoàn toàn. Nhân vật chính là các tàu thăm dò vũ trụ — Pioneer 9, Pioneer 10 và Jupiter Icy Moons Explorer — những vệ tinh NASA thực sự được phóng vào không gian, không phải máy tính mặt đất. Và cơ chế chúng có tri giác không liên quan đến "dữ liệu phát sóng" — tác phẩm không giải thích rõ tại sao chúng trở nên có ý thức, đó là một trong những điều bí ẩn của câu chuyện.

Thông tin về Rie Qudan: "Ở tác phẩm tiếp theo có tên là “Mưa bóng mây”, theo đặt hàng của một doanh nghiệp, cô thừa nhận đã viết bằng AI đến 95%" không xác minh được từ bất kỳ nguồn nào.

Phần mô tả Neuromancer ghi: "một hacker máy tính được một trí tuệ nhân tạo hùng mạnh và một cựu chiến binh bị chấn thương tâm lý chiêu mộ" — chi tiết "cựu chiến binh bị chấn thương" không chính xác; nhân vật Molly là "street samurai" (sát thủ đường phố), không phải cựu chiến binh bị PTSD.

POLITY PRESS: Trích đoạn trong bài Hà Thanh Vân "Rosi Braidotti, một triết gia đương đại và nhà lí luận nữ quyền người Ý, trong tác phẩm 'Posthuman' (Hậu nhân loại) do Nhà xuất bản Chính trị ấn hành năm 2013..."

Tên nhà xuất bản thực tế là Polity Press — một nhà xuất bản học thuật độc lập có trụ sở tại Cambridge, Anh. Bài của Hà Thanh Vân đã dịch nghĩa đen chữ "Polity" (có nghĩa là "thể chế chính trị/nhà nước") thành "Chính trị", rồi ghép thành "Nhà xuất bản Chính trị" — trong khi đây là tên riêng của một nhà xuất bản cụ thể, không phải mô tả tính chất của nhà xuất bản đó.

KẾT LUẬN TỔNG HỢP

Bài viết có dấu hiệu rõ của AI-assisted writing (viết có AI hỗ trợ) — có thể là AI viết nháp và tác giả chỉnh sửa, hoặc tác giả dùng AI để tổng hợp thông tin rồi viết lại một phần.

Dấu hiệu AI đặc trưng nhất không phải ở các lỗi sự kiện đơn lẻ, mà ở cấu trúc tư duy: bài tổng hợp thông tin nhưng không tranh luận, liệt kê nhưng không phân tích phê phán, đặt câu hỏi nhưng không bao giờ cố gắng trả lời nghiêm túc. Đây là một chân dung rất khác với văn phong nghiên cứu học thuật thực sự của một nhà nghiên cứu có chuyên môn sâu."

(hết trích)

Ngoài ra, tôi cũng có dùng GPTZero để quét bài này, vì GPTZero không quét toàn văn dài (nó sẽ chia thành "trang" để quét), nên tôi quét từng phần nhỏ. Kết quả là mixed (trộn) như sau:

Phần 1 (1,355 chữ): AI 14%, mixed (trộn) 63%, Human (người) 23%

Phần 2 (2,787 chữ): AI 1%, mixed (trộn 7%), Human (Người) 92%

Phần 3 (1,473 chữ): Human (100%)

Phần 4 (1,446 chữ): AI 44%, mixed (trộn) 6%, Human (Người) 50%

Phần 5 (2,094 chữ): AI 0%, Mixed (trộn) 10%, Human (Người) 90%

Phần 6 (660 chữ): AI 89%, mixed (trộn) 11%, Human (Người) 0%

Như đã nói, kết quả của GPTZero cũng chỉ có tính tham khảo, nếu đã dùng 1 văn bản do AI viết và sửa lại nhiều thì GPTZero cũng sẽ nhận văn bản là người viết. Hoặc 1 văn bản người viết chuẩn chỉnh giống máy quá thì nó cũng có thể quy cho là máy viết hay văn bản trộn (mixed).

---o----o-----o-----

Lời cuối:

Bài viết của tác giả Hà Thanh Vân là bài viết công khai, đã đăng nhiều báo và web, tôi đọc, tìm hiểu và kiểm chứng bài viết sử dụng ClaudeAI. Tôi muốn kiểm tra tính chính xác từng chi tiết nhỏ nhưng vì bài quá dài nên tôi chỉ mới kiểm tra chi tiết 1 đoạn như đã ghi ở đầu. Tôi không hề có ý bôi nhọ Tiến sĩ Hà Thanh Vân hay đưa ra kết luận chắc chắn bài này do AI viết hay hỗ trợ bao nhiêu %. Nếu Tiến sĩ Hà Thanh Vân có ý kiến phản hồi thì tôi sẵn lòng lắng nghe. Nếu có điểm gì sai thì tôi sẽ sửa điểm đó lại trong bài viết.

Ghi chú: tôi không thóa mạ ai, vì vậy, cũng không mong những người khác thóa mạ mình, và mong muốn mọi người không thóa mạ lẫn nhau. Chúng ta trao đổi với nhau trên tinh thần trao đổi học thuật, vì văn chương, kiến thức, hiểu biết, bổ sung cho nhau và học hỏi. Tôi cũng học được rất nhiều từ bài viết này của Tiến sĩ Hà Thanh Vân. Thân mến!

Mời nhấp chuột đọc thêm:

- Các bài viết của (về) tác giả Trần Hạ Vi0

- Các bài viết của (về) tác giả Trần Quốc Tuấn0

- Các bài viết của (về) tác giả Hà Thanh Vân0

- Các bài viết của (về) tác giả Đặng Chương Ngạn0

- Các bài viết của (về) tác giả Đông La0

- Các bài viết của (về) tác giả Đỗ Hoàng0

- Các bài viết của (về) tác giả Nguyễn Hoàng Đức0

- Các bài viết của (về) tác giả Nguyễn Quang Thiều0

- Các bài viết của (về) tác giả Nguyễn Quang Lập0

- Các bài viết của (về) tác giả Dương Thu Hương0

- Các bài viết của (về) tác giả Đoàn Thị Lam Luyến0