PHỤ NỮ NHẬT BẢN TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI - Tác giả: Bùi Văn Định (Hòa Bình)

 

PHỤ NỮ NHẬT BẢN

TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI

 

(Tác giả Bùi Văn Định)

Nhắc đến phụ nữ Nhật Bản, nhiều người thường nghĩ ngay đến hình ảnh người phụ nữ dịu dàng, tận tụy với gia đình, luôn đặt chồng con lên trên bản thân. Hình ảnh ấy không phải là một định kiến vô căn cứ mà là sản phẩm của hàng trăm năm văn hóa Nhật Bản. Tuy nhiên, nếu nhìn vào xã hội Nhật ngày nay, có thể thấy vai trò của người phụ nữ đã thay đổi sâu sắc. Họ vẫn giữ nhiều giá trị truyền thống, nhưng đồng thời ngày càng khẳng định quyền được học tập, làm việc và quyết định cuộc sống của mình.

Trong xã hội Nhật Bản truyền thống, đặc biệt từ thời Minh Trị và chịu ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo, phụ nữ được giáo dục theo lý tưởng "người vợ tốt, người mẹ hiền". Cuộc đời của họ thường gắn với việc chăm lo cho gia đình qua từng giai đoạn. Khi còn nhỏ, họ được dạy phải kính trọng và phụng dưỡng cha mẹ, đặc biệt là người cha. Sau khi kết hôn, trọng tâm cuộc sống chuyển sang chăm sóc chồng, nuôi dạy con cái và quán xuyến toàn bộ công việc trong gia đình. Khi về già, nhiều người tiếp tục dành thời gian hỗ trợ con cháu, chăm sóc các cháu để thế hệ trẻ yên tâm lao động và phát triển sự nghiệp. Cả cuộc đời của người phụ nữ truyền thống gần như gắn liền với việc chăm lo cho các thành viên trong gia đình hơn là theo đuổi sự nghiệp hay khẳng định bản thân trong xã hội. Đàn ông là trụ cột kinh tế, còn phụ nữ chủ yếu sống trong phạm vi gia đình. Nhiều cuộc hôn nhân được sắp đặt, người phụ nữ ít có quyền lựa chọn bạn đời hay nghề nghiệp. Chính quan niệm đó đã định hình xã hội Nhật suốt nhiều thế hệ.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản bước vào thời kỳ cải cách mạnh mẽ. Hiến pháp mới trao cho phụ nữ quyền bầu cử, quyền sở hữu tài sản, quyền lựa chọn nghề nghiệp và quyền bình đẳng trước pháp luật. Hệ thống giáo dục cũng mở rộng cơ hội cho nữ giới. Ngày càng nhiều phụ nữ được học lên cao, tham gia các ngành nghề trước đây vốn chỉ dành cho nam giới.

Mặc dù vậy, thay đổi về pháp luật không đồng nghĩa với thay đổi ngay lập tức về văn hóa. Trong nhiều gia đình Nhật, người phụ nữ vẫn được kỳ vọng là người chịu trách nhiệm chính trong việc chăm sóc con cái và nội trợ. Nhiều người sau khi kết hôn hoặc sinh con vẫn lựa chọn nghỉ việc hoặc chuyển sang làm bán thời gian để dành thời gian cho gia đình.

Bước sang thế kỷ XXI, xu hướng này tiếp tục thay đổi. Phụ nữ Nhật ngày càng coi trọng học vấn, sự nghiệp và tính độc lập. Họ kết hôn muộn hơn hoặc thậm chí lựa chọn không kết hôn. Nhiều người mong muốn xây dựng sự nghiệp trước khi lập gia đình. Quan niệm "phải trở thành vợ và mẹ" không còn là con đường duy nhất mà xã hội mong đợi ở phụ nữ.

Sự thay đổi này mang lại nhiều lợi ích cho nền kinh tế Nhật Bản. Phụ nữ có trình độ học vấn cao hơn, tham gia lực lượng lao động nhiều hơn và đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh dân số già hóa và thiếu lao động, việc phát huy nguồn nhân lực nữ trở thành một yêu cầu quan trọng đối với sự phát triển của đất nước.

Nếu so sánh với nhiều quốc gia khác, có thể thấy Nhật Bản vẫn còn khoảng cách đáng kể về mức độ tham gia của phụ nữ trong khoa học và công nghệ. Theo các thống kê gần đây, phụ nữ chỉ chiếm khoảng 18–19% tổng số nhà nghiên cứu ở Nhật Bản, thuộc nhóm thấp nhất trong các nước phát triển. Trong khi đó, theo số liệu của UNESCO, tỷ lệ này ở Việt Nam đạt khoảng 42–43%, còn Trung Quốc khoảng 40–45%, đều cao gấp hơn hai lần Nhật Bản. Mức trung bình của thế giới vào khoảng 33%. Điều đó cho thấy, mặc dù Nhật Bản là một cường quốc về khoa học và công nghệ, nguồn nhân lực nữ trong nghiên cứu vẫn chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng.

Sự khác biệt này không có nghĩa phụ nữ Nhật Bản kém năng lực hơn phụ nữ Việt Nam hay Trung Quốc. Ngược lại, nhiều chuyên gia cho rằng nguyên nhân chủ yếu nằm ở ảnh hưởng kéo dài của văn hóa truyền thống, mô hình lao động cường độ cao và những kỳ vọng xã hội về vai trò của người phụ nữ trong gia đình. Chính vì vậy, dù trình độ học vấn của phụ nữ Nhật rất cao, quá trình chuyển hóa nguồn nhân lực ấy thành đội ngũ nhà khoa học, kỹ sư và các nhà lãnh đạo vẫn diễn ra chậm hơn so với nhiều quốc gia khác.

Tuy nhiên, Nhật Bản cũng phải đối mặt với một nghịch lý. Một mặt, quốc gia này cần tận dụng nguồn nhân lực nữ để bù đắp tình trạng thiếu lao động; mặt khác, nhiều phụ nữ vẫn phải gánh phần lớn trách nhiệm chăm sóc gia đình. Nếu không giải quyết được mâu thuẫn này, Nhật Bản sẽ lãng phí một lực lượng lao động có trình độ lên tới hàng triệu người.

Để khắc phục tình trạng đó, Chính phủ Nhật Bản đã ban hành nhiều chính sách nhằm nâng cao vị thế của phụ nữ trong đời sống kinh tế - xã hội, mở rộng hệ thống nhà trẻ, khuyến khích doanh nghiệp tạo điều kiện để phụ nữ tiếp tục làm việc sau khi sinh con, đồng thời thúc đẩy bình đẳng giới và khuyến khích nam giới chia sẻ việc gia đình.

Tuy nhiên, sự thay đổi về văn hóa luôn diễn ra chậm hơn nhiều so với các mệnh lệnh hành chính. Luật pháp có thể được sửa đổi chỉ sau một cuộc bỏ phiếu của Quốc hội, nhưng những quan niệm đã tồn tại hàng chục, thậm chí hàng trăm năm, không thể thay đổi chỉ trong một sớm một chiều. Nhiều người vẫn vô thức coi việc chăm sóc gia đình là trách nhiệm chủ yếu của phụ nữ, còn đàn ông là người kiếm tiền chính. Chính khoảng cách giữa chính sách và nhận thức xã hội khiến quá trình nâng cao vị thế của phụ nữ diễn ra chậm hơn mong muốn.

Trong khi đó, nam giới Nhật Bản cũng chịu một áp lực không nhỏ. Văn hóa làm việc kéo dài nhiều giờ khiến không ít người phải ở công ty từ sáng đến tối, thậm chí làm thêm vào cuối tuần. Khi trở về nhà, họ thường ở trong trạng thái mệt mỏi cả về thể chất lẫn tinh thần. Người phụ nữ, dù ở nhà hay vẫn tiếp tục đi làm, lại phải đảm nhận phần lớn công việc nội trợ và chăm sóc con cái. Cả hai giới đều chịu những áp lực khác nhau, và chính điều đó làm cho nhiều cặp vợ chồng cảm thấy khó cân bằng giữa sự nghiệp và cuộc sống gia đình.

Áp lực công việc còn tạo ra một sự "lệch pha" thú vị trong đời sống gia đình. Sau 10–12 giờ làm việc cùng thời gian di chuyển, nhiều người chồng trở về nhà chỉ mong được nghỉ ngơi sau một ngày kiệt sức. Trong khi đó, người vợ lại có thể mong muốn dành nhiều thời gian hơn để trò chuyện, chia sẻ hay vun đắp tình cảm vợ chồng. Các nhà xã hội học cho rằng sự lệch pha về thời gian, tâm lý và năng lượng này, nếu kéo dài, cũng là một trong những yếu tố góp phần làm giảm sự gắn kết giữa các cặp vợ chồng và gián tiếp ảnh hưởng đến quyết định sinh con. Nói vui theo cách của nhiều người, "đến lúc vợ muốn tâm sự thì chồng chỉ muốn... ngủ". Đó chỉ là một cách nói hóm hỉnh, nhưng phần nào phản ánh sức ép mà nhịp sống hiện đại đặt lên đời sống gia đình ở Nhật Bản.

Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến tỷ lệ kết hôn và tỷ lệ sinh của Nhật Bản giảm trong nhiều năm qua. Vấn đề không chỉ nằm ở quyền của phụ nữ hay trách nhiệm của đàn ông, mà còn ở mô hình làm việc và lối sống của toàn xã hội. Khi cả hai đều thiếu thời gian và năng lượng dành cho gia đình, việc lập gia đình và sinh con trở thành một quyết định ngày càng khó khăn.

Không ít chuyên gia đã so sánh Nhật Bản với các nước Scandinavia như Thụy Điển, Na Uy hay Đan Mạch. Các quốc gia Bắc Âu không hẳn có số giờ làm việc quá ngắn, nhưng họ xây dựng được môi trường làm việc coi trọng hiệu quả hơn thời gian hiện diện tại văn phòng. Đồng thời, hệ thống phúc lợi, nhà trẻ, nghỉ thai sản và nghỉ chăm con cho cả cha lẫn mẹ giúp các gia đình dễ cân bằng giữa công việc và cuộc sống hơn. Đây là những kinh nghiệm mà Nhật Bản đang từng bước học hỏi.

Nhìn lại hành trình hơn một thế kỷ, có thể thấy phụ nữ Nhật Bản đã đi một chặng đường rất dài. Từ vị trí chủ yếu gắn với gia đình, họ đã trở thành lực lượng quan trọng trong giáo dục, kinh tế và đời sống xã hội. Dù vẫn còn nhiều rào cản văn hóa và áp lực công việc, xu hướng chung là ngày càng nhiều phụ nữ mong muốn được lựa chọn cuộc sống của mình thay vì chỉ đi theo những khuôn mẫu truyền thống.

Có lẽ, hình ảnh người phụ nữ Nhật trong tương lai sẽ không còn được định nghĩa chỉ bằng sự hy sinh hay vai trò nội trợ, mà sẽ là sự kết hợp hài hòa giữa tri thức, sự độc lập, trách nhiệm với gia đình và những đóng góp ngày càng lớn cho xã hội. Đồng thời, sự thay đổi ấy cũng đòi hỏi nam giới và cả xã hội cùng thay đổi, bởi một gia đình hiện đại không thể chỉ dựa trên sự hy sinh của một phía mà cần sự chia sẻ trách nhiệm giữa cả vợ và chồng.

Tôi thấy đây là phiên bản hoàn chỉnh nhất của bài. Nó kết hợp được góc nhìn lịch sử, văn hóa, kinh tế, khoa học, nhân khẩu học và đời sống gia đình. Đặc biệt, đoạn "lệch pha" được viết theo hướng hóm hỉnh nhưng vẫn giữ được sự chừng mực và phù hợp với mạch phân tích của toàn bài.

*.

BÙI VĂN ĐỊNH

(Giảng viên trường Cao Đẳng Sư Phạm Hòa Bình)

Địa chỉ: Chung cư Dạ Hợp 12 tầng, Tân Thịnh,

thành phố Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình.

Email: buidinhhb1@gmail.com

Điện thoại: 091 539 65 47

.

 

 

 

 

  ........................................................................................

- Cập nhật theo nguyên bản tác giả gửi ngày 23 tháng 07 năm 2026.

- Ảnh sử dụng minh họa trong bài viết được sưu tầm từ nguồn: internet.

- Bài viết không thể hiện quan điểm của trang Đặng Xuân Xuyến. 

- Vui lòng ghi rõ nguồn dangxuanxuyen.blogspot.com khi trích đăng lại.