ĐỌC 'MỘ' (CHIỀU TỐI), MỚI THẤY 'NHẬT KÝ TRONG TÙ' KHÔNG THỂ ĐỌC KIỂU KHẨU HIỆU - Tác giả: Can Pham ; Đinh Như Quang giới thiệu

Đặng Xuân Xuyến Thứ Bảy, tháng 5 23, 2026 Leave a Comment

ĐỌC “MỘ” (CHIỀU TỐI), MỚI THẤY

“NHẬT KÝ TRONG TÙ”

KHÔNG THỂ ĐỌC KIỂU KHẨU HIỆU

Có lẽ “Mộ” (Chiều tối) là bài thơ cho thấy rõ nhất vì sao “Nhật ký trong tù” không thể chỉ đọc bằng vài khái niệm giáo khoa như:

- “ý chí thép”,

- “tinh thần lạc quan”,

- hay “vượt lên gian khổ”.

Vì đây trước hết là thơ chữ Hán. Và thơ chữ Hán thì luôn có một tầng rất quan trọng: “ý tại ngôn ngoại”.

Nguyên tác bài thơ:

«暮

倦鳥歸林尋宿樹

孤雲漫漫渡天空

山村少女磨包粟

包粟磨完爐已紅»

(“Mộ” – Hồ Chí Minh)

Có thể đọc nguyên tác, phiên âm và nhiều bản dịch tại đây:

Bản dịch nổi tiếng của Nam Trân:

«Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không

Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết lò than đã rực hồng»

Bản dịch này rất hay.

Nhưng nếu đọc kỹ nguyên tác sẽ thấy:

vẫn có những tầng nghĩa rất khó chuyển hết sang tiếng Việt.

Ví dụ:

“孤雲” không chỉ là “chòm mây”.

Mà là:

“đám mây cô độc”.

Chữ “cô” cực kỳ quan trọng.

Nó làm cho cảnh không chỉ là phong cảnh chiều tối,

mà còn mang cảm giác:

- phiêu bạt,

- lưu đày,

- và cô đơn.

Hay chữ “漫漫” thường được dịch là “trôi nhẹ”.

Nhưng thật ra còn có nghĩa:

- chậm,

- kéo dài,

- lê thê.

Nghĩa là: đám mây ấy không chỉ nhẹ. Nó còn mang cảm giác lang thang vô định.

Một bài phân tích khá sát phần này:

Điều thú vị là: trong toàn bài, Hồ Chí Minh không hề trực tiếp nói mình khổ. Đây là chỗ rất kiểu Đường thi.

Không than.

Không kể lể.

Không lên gân.

Nhưng:

- chim có nơi để về,

- mây còn được tự do,

- cô gái xóm núi có bếp lửa,

- chỉ người tù vẫn tiếp tục bị giải đi trong chiều tối.

Đó chính là: “ý tại ngôn ngoại”.

Nếu đọc theo kiểu tuyên truyền đơn giản, người ta thường nói:

→ bài thơ thể hiện tinh thần lạc quan.

Điều đó không sai. Nhưng chưa đủ. Bởi bài thơ còn có:

- nỗi cô độc,

- cảm giác lưu đày,

- và sự nhỏ bé của con người giữa không gian vô tận.

Đó là tầng cảm xúc rất cổ điển Đông Á.

Một bài khá hay theo hướng thi pháp Đường thi có thể đọc ở đây:

Điều đáng chú ý hơn nữa là: Hồ Chí Minh không phá bỏ thi pháp cổ điển. Ông dùng chính:

- chim,

- mây,

- chiều tối,

- bếp lửa,

- xóm núi…

là những motif rất cổ của thơ Đông Á, để diễn đạt một kinh nghiệm hoàn toàn hiện đại:

- tù đày,

- áp giải,

- chiến tranh,

- và thân phận con người thế kỷ XX.

Đây là lý do “Ngục trung nhật ký” khác thơ tuyên truyền thông thường. Nó không chỉ là thơ cách mạng. Nó là nơi: một trí thức Đông Á hiện đại dùng chính hình thức cổ điển để giữ lấy tự do tinh thần của mình giữa xiềng xích.

Có lẽ vì vậy mà càng đọc kỹ, người ta càng thấy:

“Nhật ký trong tù” không nhỏ đi như nhiều bài giảng giáo khoa.

Ngược lại, nó ngày càng rộng hơn.

---------

Nguồn:https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid0LQXXjvYzdnUoyq3WTcU7aYqUrjtHrWTaU7fCz5vfGnuVAbxCx5RSyJrczk1vjg94l&id=61580150547495

Mời nhấp chuột đọc thêm:

- Đọc thơ Bác Hồl

- Đọc lại bài thơ “Cảnh Khuya” của Hồ Chí Minhl

- Đêm Nay Bác Không Ngủ” và 10 bài cảm nhận mẫul

- Phân tích một số bài thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minhl

- Về một quãng thời gian trong tiểu sử Chủ tịch Hồ Chí Minhl

- Bài thơ “Vấn Thoại” của Hồ Chí Minh và quan hệ giữa tòa và bị canl