CÂY CỘT ĐÈN KHÔNG THỂ
BÌNH THƠ KỂ SĨ
– ĐÔI ĐIỀU GỬI THẦY MẠC VĂN TRANG
Trước hết, xin kính gửi đến người đọc nguyên văn bài thơ TA LÀ
AI? của Thầy Mạc Văn Trang:
“Khi tôi là nhà giáo
Khi mình là công dân
Khi tưởng ta chí sĩ
Khi tâm trạng chí phèo!
Khi tưởng mình trai trẻ
Tim ngập tràn yêu đương
Quên mình không sợ chết
Tưởng hoá thành Paven!
Khi trở về thơ dại
Nhớ lời của mẹ cha
Khi thấy gì cũng sợ
Chàng thiếu niên ngu
ngơ!
Khi luôn nghe lời vợ
Anh chồng hiền rất
ngoan!
Khi ta đây đếch sợ
Tao đang là dân oan!
Khi làm cha nghiêm nghị
Làm ông rất hiền từ
Khi nghĩ mình sắp chết
Lại thanh thản dặn dò!
Cuộc đời nhiều kiếp
sống
Tự diễn biến, không hèn
Đừng bắt ta thẳng đứ
Như cái cây Cột đèn!”
.............
Sáng ra lướt mạng, thấy Thầy Mạc Văn Trang ở tuổi gần chín mươi
vẫn an nhiên thả bài thơ này vào thế giới của trí tuệ nhân tạo, rồi chia sẻ lại
bài bình cùng tấm hình do máy tính minh họa như một trò chơi chữ nghĩa lúc tuổi
già. Đọc xong, người đọc kính cái sự minh mẫn, tâm hồn trẻ trung của Thầy,
nhưng lại thấy xót xa cho đứa con tinh thần của một đời người.
Thầy Trang kính mến, Thầy là một nhà khoa học, một người thầy đã
đi qua gần một thế kỷ dâu bể của đất nước, nếm đủ đắng cay, thăng trầm của lịch
sử. Vậy mà hôm nay Thầy lại hài lòng để cho một thuật toán vô tính vuốt ve thơ
mình bằng thứ văn phong chỉn chu, đúng quy trình. Con robot ấy dùng mấy mớ lý
thuyết sách vở để dán cho Thầy cái nhãn "người đa nhân cách", rồi khen câu thơ của Thầy là "châm biếm thô ráp". Đó là thứ ngôn
từ rập khuôn, lạnh lùng, không có quê hương và chưa từng một ngày nếm trải nỗi
đau của kiếp nhân sinh. Nó vẽ cho Thầy một tấm hình bóng bẩy, nhưng hoàn toàn
rỗng tuếch.
Bởi vì máy móc đứng ngoài cuộc đời, nó làm sao hiểu được bài thơ
của Thầy không phải là một bức chân dung tự họa để ngắm vuốt, mà là một biên
bản giải phẫu linh hồn trần trụi, là tiếng gầm phẩm giá của một trí thức từ
chối bị thuần hóa trước khi về với đất.
Nếu nhìn bằng con mắt của một con người bằng xương bằng thịt, bài
thơ của Thầy chạm đến những tầng sâu hiện sinh mà máy móc không bao giờ vươn
tới được:
Bài thơ này không phải là chuyện "đa nhân cách", đây là cuộc nổi loạn rách toạc những chiếc mặt
nạ thời đại.
Những danh xưng nhà giáo, công dân, chí sĩ mà Thầy nhắc đến ở
khổ đầu không phải là vai diễn. Đó là cái khung, là cái lồng kính, là thứ áp
lực định kiến mà xã hội và thời cuộc dùng để đóng hộp một con người. Cú bẻ ghi
đột ngột sang "chí phèo"
mới là chỗ đau đớn nhất. Khi một người trí thức bị dồn nén đến mức nghẹt thở,
bị tước đoạt quyền làm một con người bình thường, họ buộc phải mượn cái tâm
trạng rạch mặt ăn vạ của Chí Phèo để phản kháng. Đó là cái thế đứng của kẻ muốn
chửi đổng vào cái thực tại đạo đức giả. Thầy đang giả say, giả điên để được nói
thật. Một cỗ máy vô tri làm sao thấu được cái u uất của một linh hồn bị giam
cầm trong những danh xưng đạo mạo?
Nỗi đau vỡ mộng của một thế hệ từng "ngộ độc lý tưởng".
Cú va chạm khốc liệt giữa ảo tưởng thời cuộc và thực tại tàn
nhẫn nằm ở hai chữ "tưởng"
khi Thầy viết về nhân vật Paven. Chữ "tưởng"
dội xuống như một gáo nước lạnh buốt xé toạc sự vĩ cuồng của tuổi trẻ. Đây
không phải là sự lãng mạn lứa đôi như AI bình luận, đây là vết thương rỉ máu
của cả một thế hệ từng sống bằng những khẩu hiệu, từng tưởng mình là siêu anh
hùng có thể xoay chuyển cả trục quay vũ trụ. Để rồi ngay sau đó: “Khi thấy gì cũng sợ / Chàng thiếu niên ngu
ngơ!”.
Sự đối lập này sòng phẳng đến mức tàn nhẫn. Thầy đã dũng cảm
giải huyền thoại chính mình, lột trần cái sự ngây thơ một thuở để thừa nhận một
sự thật: Trước guồng quay khốc liệt của cường quyền và số phận, con người ta
hiện nguyên hình là một sinh linh bé nhỏ, biết run rẩy và đầy tổn thương.
Cái "Hèn"
sinh tồn và tiếng chửi thề sòng phẳng ở bước đường cùng.
Cái hay nhất, "người"
nhất của bài thơ nằm ở sự tương phản giữa hai không gian: Gia đình và Xã hội. Ở
nhà, Thầy chấp nhận làm một “anh chồng
hiền rất ngoan”. Cái hèn ấy đáng kính, vì đó là sự nhún nhường tự nguyện
của một người đàn ông để giữ lại chút hơi ấm, một góc bình yên nhỏ nhoi giữa
thời buổi nhiễu nhương. Thế nhưng, nỗi đau thời đại thực sự nhức nhối khi cái
góc bình yên ấy cũng bị thể chế, bị những bất công xã hội tước đoạt và dồn Thầy
vào chân tường: “Tao đang là dân oan! /
Khi ta đây đếch sợ”.
Cú chuyển dịch từ “anh
chồng ngoan” sang “ta đây” rồi
bật ra thành chữ “TAO” là một sự bùng
nổ định mệnh. Khi một vị Tiến sĩ, một người thầy cả đời mực thước phải xưng
"tao" và văng chữ "đếch", đó không phải là sự thô tục,
mà là tiếng chửi thề sòng phẳng vào mặt cường quyền. Ở lằn ranh của kẻ bị tước
đoạt đến mức không còn gì để mất, Thầy lại trở nên quyền lực nhất, dùng chính
sự trần trụi của mình để thách thức lại trật tự bất công. Con robot làm sao
biết được cái giá máu thịt của hai chữ "dân oan" ở xứ sở này?
Bản tuyên ngôn hiện sinh chống lại sự thuần hóa.
Ở tuổi gần chín mươi, khi viết về cái chết, Thầy viết rất nhẹ
nhàng: “Khi nghĩ mình sắp chết / Lại
thanh thản dặn dò”.
Đây không phải là sự buông xuôi, mà là cái ung dung của một
người đã nhìn thấu sự vô nghĩa của những tranh đoạt ngoài kia. Nhưng trước khi
vén màn bước vào bóng tối của hư vô, Thầy đã để lại một phát súng quyết định
bắn thẳng vào cái cốt lõi của sự đạo đức giả:
“Cuộc đời nhiều kiếp sống
Tự diễn biến, không hèn
Đừng bắt ta thẳng đứ
Như cái cây Cột đèn!”
Thầy đã cực kỳ dũng cảm khi chiếm lấy cụm từ vốn bị dán nhãn
tiêu cực: "Tự diễn biến" để
khẳng định: Đó là đặc quyền của một sinh mệnh đang sống! Chỉ có xác chết, chỉ
có gỗ đá mới đứng im một chỗ và không bao giờ thay đổi.
Hình ảnh “Cây Cột đèn”
chính là câu trả lời đanh thép nhất cho bài bình của ChatGPT. Bản chất của AI
chính là một cây cột đèn: Nó đứng thẳng một cách vô não, vô tri, chỉ biết soi
sáng theo một hướng được lập trình sẵn và đứng im chịu trận. Xã hội này thích
biến con người thành những cây cột đèn để dễ quản lý, và thật mỉa mai khi Thầy
lại để cho một "cây cột đèn công
nghệ" bình phẩm về tự do của một con người.
Chữ “thẳng đứ” cộc lốc
như một cái tát vào mặt những kẻ giáo điều: Tôi là một con người bằng xương
bằng thịt, có quyền cong, quyền thẳng, quyền sai và quyền sửa. Đừng dùng cái
khuôn mẫu chết tiệt của các người để đóng đinh cuộc đời tôi!
Thầy Mạc Văn Trang kính mến,
Bài thơ của Thầy có vị chát của rượu mạnh, có mùi khai của mồ
hôi thời cuộc, có cái ngông của một con mãnh thú đã già, hàm răng có thể đã mòn
nhưng bờm vẫn dựng đứng lên để từ chối việc bị thuần hóa.
Một tác phẩm mang sức nặng của cả một kiếp nhân sinh như thế,
hậu sinh chúng tôi mong Thầy đừng đem cho máy móc bình nữa. Bởi vì để chạm vào
nỗi đau và cái ngông ấy, người ta không dùng thuật toán, mà phải trả giá bằng
cả một cuộc đời trầy vảy làm Người!
..........
(Ảnh minh họa: Cây cột đèn đứng thẳng, vô tri và tỏa sáng theo
một hướng lập trình sẵn trong đêm tối – biểu tượng của những thuật toán AI mà
cả bài thơ của Thầy Trang lẫn phẩm giá kẻ sĩ đều từ chối trở thành).
__________________
Sài Gòn, ngày 31/10/2026
Thuy Anh
------------
ChatGPT BÌNH BÀI THƠ TA LÀ AI:
Mời nghe Đặng Xuân Xuyến đọc
bài thơ LÒNG TRẦN:
Tô Đăng Khoa giới thiệu
Tác giả: Thúy Anh - Nguồn: Facebook
Ảnh minh họa sưu tầm từ nguồn: internet
Bài viết là quan điểm riêng của các tác giả.
0 comments:
Đăng nhận xét