VÀI TRAO ĐỔI VỚI PHÓ GIÁO SƯ BÙI XUÂN ĐÍNH VỀ TẾT ÔNG CÔNG ÔNG TÁO - Tác giả: Thái Hạo (Thanh Hóa)

Đặng Xuân Xuyến Thứ Hai, tháng 2 16, 2026 Leave a Comment

VÀI TRAO ĐỔI VỚI

PHÓ GIÁO SƯ BÙI XUÂN ĐÍNH

VỀ TẾT ÔNG CÔNG ÔNG TÁO

(Tác giả Thái Hạo)

Sáng dậy đọc được bài viết của Phó Giáo sư Bùi Xuân Đính, ở đó ông khẳng định rằng “ngày 23 tháng Chạp là ngày Cúng Thần Bếp, thể hiện sự tôn vinh lửa, tôn vinh vai trò của người phụ nữ trong việc "giữ lửa gia đình", cả nghĩa đen và nghĩa bóng, cầu mong sự bình yên (bình yên về củi lửa, bếp núc và hòa thuận giữa các thành viên, cầu sự no đủ cho gia đình) có từ thời xã hội mẫu hệ; không phải là "cúng Ông Công Ông Táo", vì yếu tố này gắn với Đạo giáo Trung Quốc mới được truyền vào Việt Nam sớm nhất chỉ vào thế kỷ I trước Công nguyên mà thôi”.

Vì thế, ông tỏ ra tiếc nuối và bất bình vì đến nay VTV và các nhà khoa học vẫn gọi 23 tháng Chạp là ngày "Tết Ông Công Ông Táo”.

Xem bài của Phó Giáo sư Bùi Xuân Đính:

https://www.facebook.com/share/p/186Re7wWwC/

Tôi cũng giật mình vì nhận định này của thầy Đính. Vì từ nhỏ đến nay tôi vẫn luôn nghe và thấy ông bà cha mẹ mình “cúng ông Công ông Táo”; trong khi chưa bao giờ nghe ai nói là “cúng thần bếp” cả. Mà tôi là "dân Trại" (Thanh Hóa), chứ không phải "Kinh lộ" nhé!

Lý do nữa khiến tôi giật mình là lập luận sau đây của Phó Giáo sư Bùi Xuân Đính: “Thực chất ngày 23 tháng Chạp là ngày cúng thần bếp, liên quan đến tục thờ lửa và thờ Mẫu, tôn vinh phụ nữ có công giữ lửa trong gia đình, có ở nhiều tộc người”. Và bằng chứng ông đưa ra là “Tại các làng người Thổ - tộc người có cùng nguồn gốc với người Việt và người Mường ở huyện Nghĩa Đàn, tỉnh Nghệ An, đến năm 2013, tác giả khảo sát vẫn còn nhiều gia đình có bàn thờ thần thần bếp treo ở tường gian giữa của bếp và ngày 23 tháng Chạp vẫn sửa lễ thắp hương tại đây”.

Thế thì giải thích thế nào về việc, cũng người Mường (vì có nhiều nhóm khác nhau như Mường Bi, Mường Vang, Mường Thàng, Mường Động) nên có nơi cúng [thần bếp] vào tháng Giêng, có nơi cúng khi thay bếp, có nơi gắn với vụ mùa? Chỉ lấy một địa chỉ mà mình gặp đã cúng bếp vào ngày 23 tháng Chạp để khẳng định rằng ngày đó đích thực phải là ngày cúng thần bếp thì chưa đủ cơ sở khoa học; vì nó sẽ bị phủ định bởi hầu hết các trường hợp còn lại. Cứ theo suy luận của Phó Giáo sư Đính, thì hiện nay hầu hết các tộc người thiểu số cũng ăn/cúng Tết Nguyên Đán (mùng 1 tháng Giêng), vậy thì còn có thể kết luận chắc chắn hơn nữa về nguồn gốc bản địa của tết Nguyên Đán này?!

Thêm nữa, việc thờ lửa chẳng phải của riêng một tộc người nào, mà nó rất phổ biến trong văn hóa nguyên thủy. Cái quan trọng là không có bất kỳ mối quan hệ nhân quả nào để suy ra là vì có thờ lửa/thần bếp nên ngày 23 tháng Chạp phải là ngày thờ thần lửa/bếp.

Hàn Quốc cũng thờ thần bếp, Nhật Bản cũng có các vị thần bếp, Triều Tiên, Mông Cổ, Lào, Thái, v.v., cũng thờ bếp, thờ lửa, nhưng không ấn định ngày 23 tháng Chạp, mà theo mùa, theo vùng, theo gia đình. Nếu cứ theo suy luận của Phó Giáo sư Bùi Xuân Đính, thì hễ thờ thần lửa/bếp thì đó là bản địa thế thì cái bản địa Việt Nam khác gì với cái bản địa của những nước kia? Và lấy cơ sở nào để quả quyết rằng ngày 23 tháng Chạp phải là ngày thờ lửa/bếp chứ không phải là “ngày Ông Công Ông Táo”?

Phó Giáo sư Bùi Xuân Đính còn viết rằng, vì cúng Ông Công Ông Táo “gắn với Đạo giáo Trung Quốc mới được truyền vào Việt Nam sớm nhất chỉ vào thế kỷ I trước Công nguyên mà thôi”; nghĩa là “tục thờ thần bếp của ta” vào ngày 23 tháng Chạp là cổ xưa hơn nhiều. Nhưng xin hỏi, xã hội của Việt Nam trước Công nguyên có lịch pháp với ngày tháng cụ thể ư? No!!

Xã hội nông nghiệp bản địa sơ kỳ như địa bàn Việt Nam trước Công nguyên làm gì có lịch pháp như thế? Trong khi đó, ngày 23 tháng Chạp là một ngày “lịch chế”, nghĩa là một cái mốc rất muộn gắn chặt với “lịch âm” của Hán. Mà muốn có ngày này, phải có hệ thống lịch, phải có khái niệm “cuối năm”, phải có chu kỳ hành chính – tôn giáo.

Người Việt đến thời Quang Trung – Nguyễn Huệ vẫn phải xin lịch chính sóc của nhà Thanh. Tất nhiên, lịch này cơ bản như âm lịch mà ta đang dùng và cũng không chỉ phục vụ cho nông nghiệp, mà còn là biểu hiện của quan hệ chính trị; nhưng thực tế chứng minh rằng, người Việt không tự làm ra lịch sớm đến nỗi trước Công nguyên đã tự có lịch cho mình và từ đó mà có ngày 23 tháng Chạp để cúng thần bếp!

Nói cách khác, muốn có ngày 23 tháng Chạp thì phải có lịch chi tiết; không có lịch thì lấy đâu ra ngày 23 tháng Chạp để mà cúng?

Táo Quân là ai? Trong văn hóa Hán Táo Quân có lịch sử như thế nào?

Sách “Lịch sử văn hóa Trung Quốc” (nhiều tác giả - Trung Quốc) viết:

“Trong tế tự tiết nhật, đối tượng rõ ràng nhất và cũng bất định nhất là ông Táo. Rõ ràng vì người được cúng là Táo quân; còn bất định là vì Táo quân là ai, hiện đang có rất nhiều thuyết khác nhau, chưa đi đến nhất trí. Thái bình ngự lãm nói: "Hoàng đế làm ra Táo, khi chết, thành Táo thần". Hoài nam tử - Phạm ứng huấn viết: "Viêm đế làm ra quan lửa, khi chết, thành Táo (thần)". Trong Ngũ kinh dị nghĩa, Hứa Thận (Đông Hán) lại cho rằng Táo thần là Chúc Dung, con của Chuyên Húc. Ba cách nói tuy khác nhau, nhưng tiết nhật này đều bắt nguồn từ sùng bái lửa, ý nghĩa kỉ niệm về tác dụng quan trọng của việc dùng lửa nấu chín thức ăn, trong quá trình phát triển của nhân loại, là cực kì rõ ràng. Nhưng về sau, sự hội tụ của các nội dung hoạt động khác đã dần dần nhấn chìm dấu ấn sùng bái tín ngưỡng này. Như Kinh sở tuế thời kí chú rằng: Táo quân "Họ Tô, tên Cát Lợi và ông còn có vợ "Họ Vương, tên Bác Giáp". Phong tục thông của Ứng Thiệu cho rằng Táo thần là một "bà già". Sách Trang tử do Tư Mã Bưu chú thì nói: "Táo thần mặc áo đỏ, trông như một mĩ nữ". Đến Đông Hán, lại sinh ra truyền thuyết Táo thần giảng phúc, bảo vệ con cháu cho người, đưa Táo thần lên địa vị chủ của một nhà. Còn việc "Đêm 30 Táo thần bay lên trời, tâu trình tội lỗi của con người" được ghi trong Hoài Nam vạn tất thuật là mở ra tiền lệ Táo thần báo cáo việc trần gian với Thiên đế. Điều này đã được ghi tỉ mỷ hơn trong Dậu dương tạp từ - Nặc Cao kí thượng của Đoàn Thành Thức: "Táo thần tên là Quì, dáng vẻ như mĩ nữ. Còn có họ Trương, tên Đơn, tự Từ Quách (còn thuyết nói tên là Nhưỡng Tử): phu nhân tự là Khanh Kị, có 6 con gái, đều tên là Sát Hiệp. Ông thường lên trời vào ngày 30 hàng tháng, tâu rõ tội ác của người trần". Ở đây nói rằng mỗi tháng Táo thân lên trời một lần, nhưng về sau, do mọi người thấy tế tự nhiều quá, không tiện, nên đã "giản hóa" dần, thành mỗi năm lên trời một lần. Ngày 24 tháng Chạp (phương Bắc là ngày 23) mọi nhà đều "chuẩn bị rau, canh, đậu để cúng Táo", dâng bánh giào nha (Vũng Ngô, Việt dùng mạch nha trong cây trúc nhược) và bánh tạ bột gạo nhân đậu, để bịt miệng Táo quân lại. Vì vậy mới có câu "Táo quân miệng đã bà, bốn mùa chẳng tai ương". Khi tiến Táo quân, người ta đính một chiếc đèn lên, lấy một đôi đũa cài ngang làm đòn, công kênh Tảo thân lên trời, rồi đốt đồ tiến ở ngoài cửa. Khi đốt hết, lại phải đem tro đổ vào bếp, gọi là "tiếp nguyên bảo". Sau đó, đem rơm rạ đã cắt thành từng đốt dài khoảng một tấc và đậu xanh rắc lên mái nhà, để làm thức ăn cho ngựa của Táo thần, phần còn lại đem nấu để ăn, và cho rằng như vậy có thể làm mắt sáng ra. Đến ngày 30 tháng Chạp, lại mua một Táo thần mới, dán lên, coi như đã đón Táo thần về. Sau khi Phật giáo truyền vào, hoạt động của tiết nhật này lại gộp thêm nội dung đốt Táo kinh do tăng ni sao cho các thí chủ, ngoài cầu cúng, lại thêm sắc thái đuổi điềm xấu. Trong cả hai nghi thức tiễn và đón Táo quân, phụ nữ trong nhà không được tham gia, nên dân gian có câu: "Nam không vái trăng, nữ không tiễn Táo". (Nhiều tác giả, Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin, 2000)

Đối sánh ta cũng thấy “Tết ông Công Ông Táo” ở ta và ở Trung Quốc có khác nhau ít nhiều, nhưng cơ bản vẫn giữ cái lõi “ông Táo lên trời” vào ngày 23 (hoặc 24) tháng Chạp để tâu trình việc dưới nhân gian.

Phó Giáo sư Đính viết “nguồn gốc và bản chất của Tết 23 tháng Chạp là tục cúng thần bếp, xuất hiện từ thời kỳ chế độ mẫu hệ, người phụ nữ có vai trò lớn trong đời sống gia đình, xã hội và cả quan hệ hôn nhân (lấy nhiều chồng/một bà hai ông)”. Nhưng, Việt Nam có truyện này [Sự tích ba ông đầu rau] nhưng Trung Quốc, Chăm, Ấn Độ, v.v., cũng có (tuy khác nhau chút ít về chi tiết). Ở đây, đâu là tục thờ lửa/bếp, đâu là những biểu hiện của sự thay đổi hình thái trong hôn nhân, cũng cần làm cho rõ, chứ không thể suy diễn tùy ý. Thêm nữa, nói rằng “tục cúng thần bếp xuất hiện từ thời kỳ chế độ mẫu hệ” là đi quá xa với thực tế văn bản, khi mà những người phụ nữ trong các câu chuyện này đều vì lấy 2 chồng (vào 2 thời điểm khác nhau) mà phải chịu số phận bi thảm. Căn cứ vào nội dung các câu chuyện thì phải nhận định ngược lại mới đúng: Đề cao chế độ phụ hệ!

Khi Phó Giáo sư Đính gắn cả việc cúng 23 tháng Chạp cho việc “tôn vinh phụ nữ”, thì tôi thấy ông còn đi xa hơn. Đây là việc dùng nhãn quan hiện đại để áp cho những thứ xa lạ với nó trong quá khứ.

Ông còn đi xa hơn nữa khi trộn “nghiên cứu khoa học” với chuẩn mực ứng xử – đạo đức. Từ phân tích lịch sử, Phó Giáo sư Đính đi đến chỗ kêu gọi không nên gọi “Tết ông Công ông Táo”, không nên cúng thế này, mà phải nên làm thế kia. Đây là bước nhảy từ mô tả khoa học sang áp đặt chuẩn mực văn hóa. Điều này không đảm bảo yêu cầu học thuật, vì nhà nghiên cứu có thể phân tích, giải thích, nhưng không thể độc quyền định nghĩa “đúng – sai” cho văn hóa đương đại. Ở đây ta thấy một sự “can thiệp xã hội”, không còn thuần khoa học.

Bài Tàu cũng được, tùy ý, nhưng thiết nghĩ phải trên cơ cở của các cứ liệu, thành tựu nghiên cứu đa ngành và phương pháp khoa học, chứ không thể chỉ căn cứ trên “lòng tự hào dân tộc”.

Cũng không khó hiểu khi chỉ sau 5 giờ đăng, bài của Phó Giáo sư Bùi Xuân Đính đã có trên 10 nghìn like và gần 2 nghìn lần chia sẻ với cũng chừng ấy bình luận tán thưởng. Đây là những con số mà khiến Phó Giáo sư Đính cũng phải bất ngờ và phải lên thêm một cái tút nữa để nói về sự “choáng ngợp” ấy! Vì sao có sự “bùng nổ” như thế? Vì có không ít người Việt trước nay còn cho rằng văn hóa Hán thực ra là từ tổ tiên của mình (người Việt), do người Hán mang về mà mới có được văn minh Hoa Hạ kia mà!

Vả lại, chúng ta cũng như nhiều nước Á Đông vốn chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Quốc một cách sâu đậm; tuy nhiên không phải là phải xóa sạch những dấu vết ấy thì mới phát triển và văn minh được. Nào là Thanh Minh, Đoan Ngọ, Nguyên Đán, Trung Thu và bao nhiêu những thứ khác nữa, từ ngôn ngữ đến văn hóa, chúng ta có thể và có cần phải xóa sạch không?

Không chỉ ảnh hưởng Trung Hóa, mà nay tết Dương lịch, ngày lễ Halloween, giáng sinh…, mới du nhập vào Việt Nam chưa lâu nhưng cũng đang ăn sâu dần vào đời sống xã hội. Văn hóa không thể nói chuyện “nguyên thủy” như một cái gì bất biến, vĩnh cửu. Vì tự trong bản thân nó luôn có sự vận động, biến đổi, giao thoa, tiếp biến. Đi tìm cái gì “thuần Việt” bây giờ, e khó hơn hái sao trên trời.

Còn nhiều vấn đề cần bàn nữa trong quan điểm của Phó Giáo sư Bùi Xuân Đính, nhưng vì tôi cũng chỉ viết cho vui, chứ biết không thể “kìm hãm” cái lòng tự hào tự tôn của mọi người, nên tạm dừng đã.

---------

Nguồn:https://www.facebook.com/thai.hao.531046/posts/pfbid02nPTmL89Mx3S8XrzdB1YtyQazP9Yijux6q4qRTQk1EGGF26qGNVMeJWC2bXBwYTvtl

Mời nhấp chuột đọc thêm:

- Các bài viết về khoa Tử Vi0

- Các bài viết về khoa Phong Thủy0

- Các bài viết về khoa Tướng thuật0

- Các bài viết về Tín ngưỡng0

- Các bài phê bình, cảm nhận thơ0

- Các bài viết về Biên khảo0

- Các bài viết về chăm sóc sức khỏe0

- Các bài viết về Kiến thức cuộc sống0

- Các bài viết về Chuyện làng văn0