NƠI THỀM CỬA… (NGUYỄN ĐẠI HOÀNG BÀN VỀ THƠ NGUYỄN TUYỂN) - Tác giả: Nguyễn Đại Hoàng (Sài Gòn)

Đặng Xuân Xuyến Thứ Sáu, tháng 10 16, 2026 Leave a Comment

NƠI THỀM CỬA…

(NGUYỄN ĐẠI HOÀNG BÀN

VỀ THƠ NGUYỄN TUYỂN)

Mấy hôm trước Kim Chung và Vô Thường gởi cho tôi một bài thơ của nhà thơ Nguyễn Tuyển – Bời Bời Nhớ Thương:

BỜI BỜI NHỚ THƯƠNG

(Tác giả Nguyễn Đại Hoàng)

Sợi khói bếp không còn bay lên nữa

Những sớm khuya giếng vắng tiếng gàu va

Nơi thềm cửa mẹ thôi ngồi hong tóc

Nơi tôi về và... người cũng đi xa

Nơi tôi về, mặt trời như ngủ mãi

Những hạ trưa không còn tiếng ru hời

Vạt áo nâu nồng mùi bùn bạc thếch

Nằm lặng yên trên phên vách lâu rồi

Tôi lặng yên lắng nghe lời của cỏ

Phía triền đê đang thầm thĩ chuyện đời

Sông đã cạn, phù sa thôi bồi lở

Con cá ngược dòng bỗng thấy cút côi

Ngang vườn vắng chợt nghe hồn lẹm khuyết

Bài ca dao mắc cạn đám lục bình

Tôi cúi xuống soi người trong vũng nước

Mùi phèn bay tôi thấu hiểu nỗi mình

Kim Chung hỏi tôi có biết và có đọc nhà thơ này?

Tôi bảo:

- Thơ Nguyễn Tuyển thì tôi chưa đọc nhiều, nhưng đó là một nhà thơ uyên thâm chữ nghĩa, thi lực dồi dào và tình cảm nồng hậu…

- Ví dụ? Vô Thường nói.

- Nhà thơ Nguyễn Tuyển là một trong số ít những nhà thơ mà nhan đề bài thơ luôn trung thành với việc thể hiện nội dung bài thơ. Nói cách khác: nhan đề và nội dung thơ rất tương hợp.

Thí dụ nhan đề nhan đề bài thơ này chẳng hạn! Bời Bời Nhớ Thương.

Hai chữ BỜI BỜI đã làm nổi lên nỗi niềm nhớ thương của tác giả. Nghĩa là đã “vượt” nghĩa nhớ thương thông thường.

Bởi từ “bời bời” đa nghĩa: ngổn ngang, đầy dẫy, bối rối, lúng túng, với mức độ - mật độ cao…và ngoài ra nó còn như một từ tượng thanh, tượng hình nữa …

- Việt Nam có bài thơ nào có từ “bời bời” không?

- Từ này cũng ít thấy dùng. Tôi còn nhớ nhà thơ Võ Văn Pho có bài thơ Chơi Tập Tầm Vông viết rằng:

Một đời chơi tập tầm vông

Tay có đã mỏi, tay không rã rời

Bóng chiều nghiêng ngả cuộc chơi

BỜI BỜI mây trắng cuối trời về đâu?

- Trời! Hay quá! Nhưng mà vì sao lại nói thầy Nguyễn Tuyển là một nhà thơ uyên thâm chữ nghĩa?

- Đó chỉ là một cách nói thôi! Thầy ấy rất biết chọn từ hay nhất, xúc động nhất, trong những từ tương tự hay đồng nghĩa - để ký gởi tâm tình vào bài thơ. Chuẩn mực, nghiêm túc và trách nhiệm.

Nói cách khác, thơ Nguyễn Tuyển luôn đem đến những cảm xúc thú vị, hấp dẫn và sâu sắc.

Nghĩa là thơ rất Ý VỊ. Và điều tinh hoa đó cũng nằm trong TÊN của nhà thơ!

Kim Chung ngạc nhiên nói:

- Em tưởng chữ TUYỂN chỉ có nghĩa là tuyển chọn, lựa chọn… thôi chứ!

- Vâng. Chữ Tuyển 迭 này đúng là tuyển chọn, lựa chọn, chọn lọc.

Ví dụ Văn Tuyển 文選 nghĩa là tập văn chọn lọc.

Nhưng cũng có chữ Tuyển 雋 có nghĩa là ý vị, sâu sắc.

Ví dụ như “tuyển cú” 雋句, “tuyển ngữ” 雋語: đều có nghĩa là câu nói, lời bàn ý vị sâu xa.

- !!!

- Và các bạn biết không, tôi chưa từng thấy những từ tối nghĩa, khiên cưỡng, hay dung tục trong thơ Nguyễn Tuyển!

Tôi chưa đọc thơ Nguyễn Tuyển nhiều. Nhưng những bài mà tôi đọc đều thể hiện điều tinh hoa ấy: Từ ngữ được lựa chọn nghiêm cẩn, ý vị và sâu sắc!

Nói về thân phận người, Nguyễn Tuyển viết:

Bóng ngày thấp thoáng mông mênh

Nẻo về hun hút CONG VÊNH phận người

Hai câu lục bát, chỉ vỏn vẹn 14 chữ thôi, mà Nguyễn Tuyển đã đưa vào đó được những 3 từ kép thấp thoáng, mông mênh, hun hút …để chỉ sự mù mịt tối đen mơ hồ, nhưng ghê gớm nhất là hai chữ CONG VÊNH để diễn tả cả về khía cạnh vật chất lẫn tinh thần của người ấy!

- Đúng thật!

- Các bạn hãy lưu ý những từ, những câu thần sầu mà tôi viết bằng chữ IN HOA, trong các ví dụ sau đây nhé.

Trong bài Về Với Phố, Nguyễn Tuyển viết:

Về với phố, thôi chuỗi ngày nông nổi

Những mùa thu RƯỜI RƯỢI GIÓ HAO GẦY

Chiều GOM nhớ CHIẾT thành bao ký tự

Câu thơ buồn se sắt tuổi heo may

Trong bài thơ Rồi Mùa Sẽ:

Đâu cứ phải mặt hồ luôn yên ả

Trời mãi xanh trong sâu thẳm tận cùng

Có một sáng, vô tình sương sa xuống

Cũng làm hồ XAO ĐỘNG chút MÔNG LUNG

Sương bảng lảng mơ hồ là thế, nhẹ là thế mà cũng đủ làm hồ xao động chút mông lung! Hình ảnh đó không phải tuyệt sao? Bức hoạ nào tả được ngoài thơ!

Trong Chạm Mùa:

Một sớm mai hé nở

Nghe tiếng ve rộn rã bên hè

TÔI NHÓN CHÂN MÌNH ĐI THẬT KHẼ

SỢ MÙA VỘI VÃ QUAY ĐI

Tựa thơ dùng chữ “chạm” – Chạm Mùa. Nên trong câu thơ, người phải “nhón”, phải “khẽ” – vì sợ mùa “ vội vã” quay đi! Hai chữ “vội vã” quá đắt!

Trong Vệt Thời Gian:

Con đò cũ quên rồi bến mộng

Người đi gieo lại những đợi chờ

CON SÔNG KHÓC NÊN DÒNG CỨ ĐỤC

Và thấy mình NHƯ CỎ NGÂY NGÔ

Vệt thời gian là gì? Theo như chính Nguyễn Tuyển quan niệm:

“... Với tôi, thời gian không chỉ là những con số vô tình. Tôi đo thời gian bằng những vết sẹo đã lành, nhưng mãi mãi không bao giờ mất đi được.”

Nghĩa là vệt thời gian như là những vết sẹo trong đời. Những lời hứa hẹn, những đợi chờ mà người đi gieo lại đã làm trong lòng người ở lại chi chít những vết sẹo thời gian và …

- Vâng, em hiểu rồi. Tác giả đã hình tượng hoá thành: Bến Mộng – Con sông khóc nên dòng cứ đục- Vô Thường nói.

- Nhưng vì sao lại - như cỏ ngây ngô?

- Theo tôi nghĩ, để hình tượng hoá về sức chịu đựng và khổ đau của người ở lại.

- Tại sao nhà thơ lại nghĩ ra được những câu tuyệt đến vậy?

- Nhà thơ có NGHĨ RA đâu! Đó cũng là điều mà thầy ấy đã THẤY với tư cách là người trong cuộc, hay là đã từng chứng kiến!

Những câu thơ sống động như có linh hồn thế đó là xuất phát tự trái tim!

Không thể nghĩ được!

Kim Chung nói:

- Còn trong những bài thơ về Tình Yêu thì sao?

- Nhà thơ từng thổ lộ thế này:

.. con tim ta riêng mình em trú ngụ

và lỡ chìm trong vũng mắt biếc xanh

Phải thực sự đa tình lãng tử hào hoa đến mức nào mới viết được hay vậy!

Hãy nghe nhà thơ kể thêm trong Phía Ấy Chiều:

RƯNG RƯNG MẮT GIẤU SAU LÀN TÓC RỐI

MÙA NGỪNG TRÔI TRÊN NHỮNG NGÓN TAY GẦY

Ta thương em, quen dỗ dành giận dỗi

Những nắng mưa bất chợt ở trong ngày

- Có nghĩa là sao?

- Người yêu đến. Tình yêu về. Mùa yêu ở lại. Như năm xưa Xuân Quỳnh đã viết trong tuyệt phẩm Thơ Tình Cuối Mùa Thu- trích.

Thời gian như là gió

Mùa đi cùng tháng năm

Tuổi theo mùa đi mãi

Chỉ còn anh và em

Cùng tình yêu ở lại...

- Kìa bao người yêu mới

Đi qua cùng heo may

-----

Trong Neo Đợi Cố Nhân:

Kí ức cũ như dòng sông xâm thực

PHÍA LÕM NÀO ĐỌNG LẠI CHÚT BÂNG KHUÂNG

Các bạn thấy gì? Tuyệt vời quá phải không? Thổ lộ nỗi nhớ mà dịu dàng tha thiết và mênh mông bao la đến thế - thì trong thời đại này ít thấy! Một chữ LÕM thiên tài! Và chút bâng khuâng ấy là bất diệt!

Nhưng thơ về MẸ của Nguyễn Tuyển mới thực sự đặc biệt. Trong bài Mẹ Là Quê Hương:

Có người vừa đi ngang phố

Thả vào ngày một tiếng rao

VỊ QUÊ ƯỚP NỒNG NGÕ NHỎ

Hốt nhiên lòng bỗng cồn cào

Mẹ già sớm khuya thầm lặng

BỐN MÙA GÁNH NẮNG ĐỘI SƯƠNG

KHÓI RƠM Ủ MÀU MÂY TRẮNG

Mẹ là tất cả quê hương

Trong bài Ngày Bình Yên:

Một ngày lưng lửng đông

Trốn vào đâu cũng buồn, rúc vào đâu cũng nhớ

TÔI CHẠY VỀ NƯƠNG NÍU MẸ

DƯỚI BÓNG QUÊ TRĨU NẶNG VAI GẦY

Trong bài Chợt Mơ Về Với Quê Nhà:

Chợt thầm mơ lại hôm xưa

MẸ VỀ ĐỘI MỘT CƠN MƯA ƯỚT DẦM

Trong bài Mẹ Ơi Mùa Trở Gió Rồi:

Nhớ ngày xưa đã xa rồi

MẸ NGỒI PHÍA ƯỚT BÊN NÔI RU HỜI

Nắng mưa tần tảo à ơi

Triền đê khắc khoải, nón cời xiêu nghiêng

Mấy mùa gió giật qua hiên

Con nằm chăn ấm trong miền ca dao

Mặc cho giông thét bão gào

Âm thầm mẹ vá khuyết hao lở bồi

Ngày trôi nắng bỏ qua đồi

Để mưa xé nát phía trời xa xôi

Trong bài Gió Ơi Lay Khẽ Thôi Nào:

Lâu rồi mẹ biếng nấu cơm

Buồn xo chái bếp, nồi xoong dỗi hờn

Thạp dưa, hủ muối, lọ tương

Cái chạn rỗng trống, nhện vương tơ đầy

MẸ GIỜ NHƯ CỌNG RƠM GẦY

CUỐI MÙA SÓT LẠI SAU NGÀY NẮNG MƯA

Chuồn chuồn bay giữa ban trưa

Sợ cơn bão nổi về lùa qua truông

Thời gian như nước qua cầu

Nhìn hoa cau rụng nhĩ nhàu tuổi xuân

Ngậm ngùi đáy mắt rưng rưng

Chiều ngồi bên mẹ thấm từng hanh hao

Trong bài Dỗ Mình:

Lời ru chìm giữa mênh mông

Tháng ba ai đốt khói đồng mắt cay

CÁNH CÒ HUN HÚT CHÂN MÂY

ĐỒNG SÂU MẸ ĐỘI BÓNG NGÀY LIÊU XIÊU

Trở lại với bài thơ Bời Bời Nhớ Thương của Nguyễn Tuyển mà chúng ta đã nhắc đến ở phần đầu bài viết này.

BỜI BỜI NHỚ THƯƠNG

Sợi khói bếp không còn bay lên nữa

Những sớm khuya giếng vắng tiếng gàu va

Nơi thềm cửa mẹ thôi ngồi hong tóc

Nơi tôi về và... người cũng đi xa

Nơi tôi về, mặt trời như ngủ mãi

Những hạ trưa không còn tiếng ru hời

Vạt áo nâu nồng mùi bùn bạc thếch

Nằm lặng yên trên phên vách lâu rồi

Tôi lặng yên lắng nghe lời của cỏ

Phía triền đê đang thầm thĩ chuyện đời

Sông đã cạn, phù sa thôi bồi lở

Con cá ngược dòng bỗng thấy cút côi

Ngang vườn vắng chợt nghe hồn lẹm khuyết

Bài ca dao mắc cạn đám lục bình

Tôi cúi xuống soi người trong vũng nước

----

Quý thân hữu và các bạn biết không, có lúc tôi không tin vào mắt mình khi bắt gặp trong bài thơ này những lời thiêng về Mẹ, về những giá trị của xóm thôn Việt mà lâu rồi tôi tưởng mình đã quên.

KHỔ THƠ 1:

Sợi khói bếp không còn bay lên nữa

Những sớm khuya giếng vắng tiếng gàu va

Nơi thềm cửa mẹ thôi ngồi hong tóc

Nơi tôi về và... người cũng đi xa

Trái tim phải LẮNG đến cõi vô cùng mới có thể hồi tưởng, mới có thể nhìn ra sợi khói bếp bay lên, đến tiếng gàu VA! Nhớ đến Mẹ đang ngồi HONG tóc! Bên thềm cửa! Toàn những chi tiết trong trái tim của nhiều người Việt. Như một bức hoạ sống động, êm đềm và đớn đau!

KHỔ THƠ 2:

Nơi tôi về, mặt trời như ngủ mãi

Những hạ trưa không còn tiếng ru hời

Vạt áo nâu nồng mùi bùn bạc thếch

Nằm lặng yên trên phên vách lâu rồi

Nơi tôi về - là chốn cũ nhà xưa ta đó! Nơi bóng mẹ vẫn mơ hồ lui tới. Nhưng tiếng ru không còn. Dấu tích mẹ xưa giờ tấm áo nâu bạc thếch mẹ mặc ra đồng thuở nọ.

Bùn đóng bao năm đã khô khốc lại, sao mà còn có mùi bùn? Là vì nước mắt đã rơi? Và bùn cũ trong tiềm thức –lại tan ra – cho lòng ta chết lặng?

KHỔ THƠ 3:

Tôi lặng yên lắng nghe lời của cỏ

Phía triền đê đang thầm thĩ chuyện đời

Sông đã cạn, phù sa thôi bồi lở

Con cá ngược dòng bỗng thấy cút côi

Mẹ như dòng sông của đời con, như phù sa bồi năm tháng cho đời con. Mẹ đi rồi, con chỉ còn cuộc đời phía trước. Cỏ cũng cô đơn, bên con đê, có dòng sông của mẹ chảy ngang. Con cá cũng cô đơn, nhưng chiều nay phải ngược dòng, vượt qua nghịch cảnh để sống. Liệu người thơ có nghe được lời của cỏ?

KHỔ 4:

Ngang vườn vắng chợt nghe hồn lẹm khuyết

Bài ca dao mắc cạn đám lục bình

Tôi cúi xuống soi người trong vũng nước

Mùi phèn bay tôi thấu hiểu nỗi mình

Khu vườn nào đây? Trong một đoạn thơ khác, nhà thơ đã viết:

... vườn mẹ bây chừ hanh hao quá

se sắt chiều buông, lối cỏ hoang

lũ chim rúc đầu thôi lảnh lót

cải, mướp đơm hoa chẳng sắc vàng

…

vườn mẹ chừ không như cổ tích

của thủa ngày xưa tuổi chín, mười

Và ta biết đó là khu vườn của mẹ. Tất cả những gì mẹ đã sống, đã đi qua, đi đến…bây giờ đều mang bóng dáng mẹ, là của mẹ, xóm thôn này, cho đến quê hương Đại Việt này cũng là của mẹ, như tác giả đã viết trong bài Mẹ Là Quê Hương đã trích ở trên:

Mẹ già sớm khuya thầm lặng

Bốn mùa gánh nắng đội sương

Khói rơm ủ màu mây trắng

Mẹ là tất cả quê hương

Biết vậy để ta không lạ lẫm khi tác giả viết:

Tôi cúi xuống soi người trong vũng nước

Mùi phèn bay tôi thấu hiểu nỗi mình

Bởi ta là con của mẹ! Con của quê hương này!

Để biết rằng :

Ngang vườn vắng chợt nghe hồn lẹm khuyết

Bài ca dao mắc cạn đám lục bình

Nhưng bài ca dao chỉ mắc cạn tạm thời thôi, vì thương mẹ nữa chứ? Mẹ vẫn theo con! Như bài thơ thuở nào Nguyễn Bính đã viết:

Hoa quê tên gọi Lục Bình

Đậm đà sắc tím tượng hình thủy chung

Dù cho mưa gió bão bùng

Trôi đi vẫn nở tận cùng sông xa…

Ngày sau con cá ngược dòng đến bến sông xa, sắc hoa tím lục bình, vẫn thấy qua những chiều đông tàn. Rồi bến Xuân! Để hồn lẹm khuyết lại tràn đầy!

Còn bao điều để nói trong những khổ thơ, mà mỗi người tự cảm. Có bao nhiêu bài hát sẽ ra đời từ bài thơ này? Có bao nhiêu bài thơ tiếp nối? Có bao nhiêu giọt nước mắt sẽ rơi khi ta bời bời nhớ thương mẹ chiều nay?

-----

Xin cảm ơn nhà thơ Nguyễn Tuyển. Xin cảm ơn quý thân hữu và các bạn. Xin chúc quý thân hữu và các bạn trên mọi miền đất nước hay trên những miền viễn xứ luôn được nhiều sức khoẻ, nhiều niềm vui, bình an và hạnh phúc. Trân trọng.

Mời nhấp chuột đọc thêm:

- Chuyện làng văn0

- Các bài viết của (về) tác giả Nguyễn Đại Hoàng0

- Các bài viết của (về) tác giả Nguyễn Tuyển0

Mời nghe Đặng Xuân Xuyến đọc bài thơ

HỒN QUÊ, thơ của Đặng Xuân Xuyến: