THẦY NGUYỄN XUÂN HY
Có những người thầy đi qua
cuộc đời ta từ rất lâu, nhưng hình ảnh và những lời dạy của họ vẫn còn nguyên
vẹn trong ký ức. Nhiều năm đã trôi qua, tôi vẫn nhớ dáng vẻ điềm đạm, nụ cười
hóm hỉnh và những câu chuyện của thầy Nguyễn Xuân Hy – người thầy đã để lại
trong tôi nhiều kính trọng và biết ơn sâu sắc. Thầy không chỉ dạy chúng tôi
kiến thức Toán học mà còn để lại những bài học về cách ứng xử, cách nhìn nhận
cuộc sống và cả cách đối diện với những ngã rẽ của cuộc đời.
Trong số những thầy cô giáo
từng dạy tôi ở Trường Thanh niên Lao động Xã hội Chủ nghĩa Hòa Bình những năm
1976–1979, thầy Hy là người tôi nhớ nhất.
Thầy quê ở Nga Sơn, Thanh
Hóa, nhưng nói giọng Bắc khá chuẩn, không có giọng địa phương đặc trưng của
người Thanh Hóa. Thầy có dáng vẻ điềm đạm, thông minh, gần gũi và luôn tạo cho
học trò cảm giác dễ chịu khi tiếp xúc.
Sau này, chúng tôi được biết
thầy từng học Toán tại Đại học Lomonosov, một trường đại học danh tiếng của
Liên Xô, rồi tiếp tục làm nghiên cứu sinh ở đó. Tuy nhiên, con đường học tập và
nghiên cứu của thầy gặp một biến cố riêng tư. Thầy có quan hệ tình cảm và một
người con với một phụ nữ Nga, rồi vì hoàn cảnh nào đó phải trở về Việt Nam,
không thể tiếp tục con đường học thuật của mình. Thầy rất ít khi nói về chuyện
riêng này. Có lẽ cũng vì hoàn cảnh ấy mà lãnh đạo nhà trường ở Hòa Bình đã mời
thầy về dạy Toán.
Năm tôi học lớp 9, tương
đương lớp 11 hiện nay, thầy trực tiếp dạy môn Toán cho chúng tôi. Đây là môn
học tôi yêu thích nhất. Thầy thường đưa ra những bài toán khó, có bài được lấy
từ các tài liệu Toán sơ cấp dành cho sinh viên đại học. Vậy mà chúng tôi vẫn có
thể giải được phần lớn. Cách dạy của thầy khiến khả năng tư duy toán học của
học sinh tiến bộ rõ rệt. Có những lúc, học sinh của trường chúng tôi giải được
những bài toán mà học sinh ở các trường khác còn lúng túng.
Những học sinh khá, giỏi
thường được thầy gọi lên bảng giải các bài toán khó, sau đó hướng dẫn lại cho
những bạn học yếu hơn. Thầy không muốn có học sinh nào bị bỏ lại phía sau. Thầy
hiểu rằng học sinh trường chúng tôi vừa học tập vừa phải lao động khá vất vả,
vì vậy thầy luôn động viên, khuyến khích chứ không ép buộc hay áp đặt kỷ luật
một cách cứng nhắc. Thầy cũng từng nhắc chúng tôi nên biết “tránh va chạm” với
một số thầy cô rất nghiêm khắc trong trường.
Thầy là người rất chừng mực
trong lời nói. Tôi chưa bao giờ nghe thầy nhận xét hay bàn luận về năng lực
chuyên môn của đồng nghiệp. Thầy cũng ít khi thể hiện khả năng tiếng Nga của
mình, có lẽ không muốn gây chú ý hoặc tạo ra những va chạm không cần thiết với
các giáo viên dạy tiếng Nga trong trường.
Tôi còn nhớ thầy từng khuyên
tôi rằng học tốt môn Toán là một lợi thế, nhưng phải chú ý học cả Vật lý và Hóa
học để có thêm cơ hội khi thi vào đại học. Thầy cũng khuyên tôi cố gắng phấn
đấu vào Đoàn Thanh niên, bởi trong hoàn cảnh lúc bấy giờ, nếu không phải là
đoàn viên thì dù học khá, giỏi cũng có thể gặp khó khăn trong việc được xét
tuyển đi học đại học. Mãi sau này, khi nhìn lại, tôi mới càng thấm thía những
lời khuyên thực tế ấy.
Ngoài giờ lên lớp, thầy còn
nhận dịch tài liệu từ tiếng Nga sang tiếng Việt thuộc nhiều lĩnh vực để có thêm
thu nhập. Cuộc sống riêng của thầy cũng không dễ dàng. Sau này, thầy lập gia
đình với một người phụ nữ người Hòa Bình, lúc đó đang sinh sống và làm việc tại
Hà Nội.
Điều khiến tôi nhớ thầy không
chỉ là kiến thức Toán học uyên bác mà còn là tính cách hóm hỉnh, gần gũi với
học trò. Thầy có những câu nói đùa rất tự nhiên, đôi khi khiến chúng tôi cười
mãi.
Một lần, khi tắm ở giếng công
cộng, thầy nhờ một học sinh kỳ lưng giúp. Cậu học trò vừa kỳ vừa buột miệng:
“Lưng thầy nhiều ghét quá!”. Thầy tỉnh bơ đáp: “Tao đang lớn đấy!”. Một câu trả
lời bất ngờ khiến cả đám học trò cười ầm lên.
Một lần khác, loa phát thanh
của trường mở một đoạn chèo có câu hát “y hy… y hy…”. Một học sinh tinh nghịch
hỏi: “Thầy Hy ơi, thầy có biết tiếng Tày, tiếng Thái, ‘hy’ nghĩa là gì không?”.
Thầy trả lời ngay: “Biết. Là cái của nợ kia chứ gì!”. Rồi thầy còn giải thích
rõ nghĩa của từ ấy, khiến chúng tôi vừa ngượng vừa buồn cười.
Năm 1981, tôi cùng một người
bạn thân cùng quê trở về Tu Lý, Đà Bắc, để thăm lại ngôi trường cũ và thăm thầy
Hy. Khi ấy, cả hai chúng tôi đều đã là sinh viên, từng là học trò của thầy. Bạn
tôi học cùng lớp với tôi và cũng là một trong những học trò được thầy quý mến.
Sau khi gặp thầy, chúng tôi
cùng thầy đi bộ về thị xã Hòa Bình, cách Tu Lý hơn 20 cây số. Thầy mời hai anh
em chúng tôi nghỉ lại tại nhà mẹ vợ thầy ở Chăm Mát. Sáng hôm sau, thầy cùng
chúng tôi về Hà Nội. Đây cũng là thời điểm thầy chuyển công tác về Viện Kiểm
sát nhân dân tối cao, mở ra một chặng đường mới trong cuộc đời và sự nghiệp của
thầy.
Quãng đường từ Tu Lý ra thị
xã có nhiều đoạn dốc đứng. Thầy trò vừa đi bộ vừa trò chuyện. Có những đoạn dốc,
thầy vừa leo vừa phì phò, nhưng vẫn không quên kể chuyện và pha trò. Tiếng thầy
nói xen lẫn những tràng cười khiến cả quãng đường dài trở nên vui nhộn. Tôi nhớ
nhất là những câu chuyện thầy kể dọc đường, vừa hóm hỉnh, vừa khiến người nghe
phải suy nghĩ.
Thầy kể cho chúng tôi nghe
một câu chuyện về cuộc thi tranh biếm họa quốc tế của Liên hợp quốc với chủ đề
nạn đói. Tranh của nhiều nước thường vẽ những người gầy trơ xương, thậm chí chỉ
còn bộ xương người. Còn bức tranh của Việt Nam lại vẽ một người có mạng nhện
giăng phía sau. Ý tưởng là người đó đã lâu ngày không có gì ăn, đến mức không
có cả chuyện đại tiện. Theo lời thầy kể, chính bức tranh độc đáo ấy đã giành
giải nhất. Chúng tôi nghe xong vừa cười vừa thấy thú vị trước cách nhìn rất
khác thường của người vẽ.
Thầy còn đọc cho chúng tôi
nghe một câu đối vui:
“Mặc quần đùi mà đánh áo bông
Đi giày cao cổ, chính tông
Hòa Bình”
Những câu chuyện và cách pha
trò của thầy khiến chuyến đi bộ dài trở nên nhẹ nhàng hơn nhiều.
Trên đường đi, thầy hỏi han
chuyện học hành của tôi. Khi biết tôi vốn học khá môn Toán nhưng sau đó lại
chuyển sang học Địa lý, không phải do tôi tự lựa chọn, thầy có vẻ tiếc. Tôi kể
rằng vì một số trục trặc trong việc làm thủ tục vào Đoàn, đến khi giấy báo
tuyển sinh về thì hội đồng tuyển sinh đã chuyển tôi sang ngành Địa lý. Thầy
nghe xong chỉ nhẹ nhàng nói rằng Địa lý cũng có cái hay riêng, quan trọng là đã
học thì phải cố gắng học cho tốt. Tôi hiểu thầy tiếc cho một hướng đi khác mà
tôi có thể đã lựa chọn, nhưng thầy không hề trách móc hay làm tôi thêm buồn. Sự
động viên ấy khiến tôi cảm nhận rõ hơn sự quan tâm của thầy đối với học trò.
Hôm sau, ba thầy trò cùng về
Hà Nội. Chúng tôi ăn trưa tại nhà người em rể của thầy, ở khu tập thể đường
sắt, số 15 phố Hàng Điếu. Khoảng bốn giờ chiều, thầy dùng xe đạp chở hành lý
của chúng tôi ra ga để lên tàu đi Thái Nguyên.
Nhưng khi đến ga thì cổng đã
đóng, đoàn tàu bắt đầu chuyển bánh. Chúng tôi bàn nhau tìm cách trèo qua hàng
rào để đuổi theo tàu. Thầy ngăn lại, bảo rằng nếu lỡ chuyến thì cứ quay về,
sáng hôm sau đi tiếp, không việc gì phải liều lĩnh. Thế là ba thầy trò lại quay
về khu tập thể đường sắt và nghỉ thêm một đêm.
Sau bữa cơm tối, thầy và
người bạn tôi ngồi đánh cờ tướng với mấy người trong khu tập thể. Có một ông
lớn tuổi nói thẳng: “Chả biết ông Hy học giỏi thì dạy giỏi thế nào chứ đánh cờ
thì chán lắm!”. Thầy nghe thấy nhưng chỉ cười, không phản ứng gì.
Tôi không biết đánh cờ nên đi
lang thang quanh khu phố rồi bị lạc giữa Hà Nội. May mà tôi còn nhớ địa chỉ nhà
người em rể của thầy là số 15 phố Hàng Điếu nên hỏi thăm người dân và tìm được
đường về. Thực ra, địa điểm ấy chỉ cách nơi tôi đang đứng một dãy phố. Sáng hôm
sau, thầy lại đưa chúng tôi ra ga để lên tàu đi Thái Nguyên.
Năm 1983, tôi tốt nghiệp rồi
lên Sơn La công tác. Từ đó, tôi mất liên lạc với thầy.
Năm 1997, tôi chuyển công tác
từ Sơn La về Trường Cao đẳng Sư phạm Hòa Bình và có dịp gặp người em vợ của
thầy Hy, cũng đang công tác tại trường. Chúng tôi cùng làm việc rồi trở nên
thân thiết. Qua những câu chuyện với anh, tôi biết thêm một số thông tin về
cuộc sống riêng của thầy. Qua lời kể của anh, tôi còn biết thầy có hai người
con gái đều thành đạt, trong đó có người hiện sinh sống tại Singapore.
Cũng trong năm 1997, trường
cũ tổ chức kỷ niệm ngày thành lập và gặp mặt các thế hệ thầy trò. Thầy Hy có
trở về dự, nhưng đáng tiếc tôi không có mặt trong dịp ấy. Đó cũng là lần cuối
cùng thầy trở lại ngôi trường xưa.
Năm 1998, tôi nghe tin thầy
đã qua đời, khi mới 54 tuổi. Một cuộc đời còn quá nhiều điều có thể tiếp tục
cống hiến đã khép lại sớm hơn chúng tôi hy vọng.
Mãi đến khoảng những năm
2010, tôi mới tình cờ gặp một người từng là bạn thân của thầy Hy. Anh quê ở Kim
Bôi, Hòa Bình, trước đây từng làm cán bộ tổ chức tại Viện Kiểm sát nhân dân tối
cao, sau đó chuyển về công tác trong ngành tư pháp tỉnh Hòa Bình. Qua câu
chuyện với anh, tôi mới biết rõ hơn về quá trình thầy Hy chuyển từ nghề dạy học
sang công tác tại Viện Kiểm sát nhân dân tối cao.
Anh kể rằng, trong thời gian
làm việc tại Viện, anh nghe tin thầy Hy từng học tập nhiều năm ở Liên Xô, có
trình độ tiếng Nga tốt và khả năng dịch thuật. Nhận thấy đây là người có thể
đáp ứng nhu cầu phiên dịch của cơ quan trong bối cảnh ngành tư pháp Việt Nam có
nhiều hoạt động trao đổi, hợp tác với Liên Xô, chính anh đã chủ động tìm cách
tuyển thầy về Viện.
Mặc dù được đào tạo chuyên
ngành Toán, không liên quan trực tiếp đến lĩnh vực tư pháp, thầy vẫn được tiếp
nhận để đảm nhận công việc liên quan đến tiếng Nga và dịch thuật. Tôi thấy đây
là một chi tiết rất đáng chú ý trong cuộc đời thầy. Khả năng ngoại ngữ và vốn
kiến thức tích lũy trong những năm tháng học tập ở Liên Xô đã giúp thầy mở ra
một hướng đi mới, sau khi rời bục giảng ở Hòa Bình.
Đến nay, mỗi khi nhớ về thầy,
tôi vẫn nhớ những lời khuyên năm nào. Có những con đường không phải do mình lựa
chọn, nhưng cách mình đi trên con đường ấy lại là điều mình có thể quyết định.
Có lẽ chính sự điềm đạm, bao dung và cách nhìn cuộc sống rất thực tế của thầy
đã giúp tôi hiểu thêm điều đó.
Thầy Hy, với tôi, vẫn là
người thầy như thế. Một người dạy Toán, nhưng lại giúp tôi hiểu rộng hơn về con
đường mình đi.
(Ghi chú: Hình
ảnh được mô phỏng do AI)
Mời nghe ca khúc BỎ YÊU, thơ Đặng Xuân Xuyến,
nhạc: NhiSa, cover: Suno AI, kỹ thuật: Phan Linh
*.
BÙI VĂN ĐỊNH
(Giảng viên trường Cao Đẳng Sư Phạm Hòa Bình)
Địa chỉ: Chung cư Dạ Hợp
12 tầng, Tân Thịnh,
thành phố Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình.
Email: buidinhhb1@gmail.com
Điện thoại: 091 539 65 47
.
........................................................................................
- Cập nhật theo nguyên
bản tác giả gửi qua email ngày 20.11.2026.
- Ảnh sử dụng minh họa
trong bài viết được sưu tầm từ nguồn: internet.
- Bài viết không thể
hiện quan điểm của trang Đặng Xuân Xuyến.
- Vui lòng ghi rõ nguồn dangxuanxuyen.blogspot.com khi trích đăng lại.



0 comments:
Đăng nhận xét