VÌ SAO QUAN NIỆM 'SẢN XUẤT CHI PHÍ THẤP' TẠI VIỆT NAM ĐÃ LỖI THỜI? - Tác giả: Bùi Văn Định (Hòa Bình)

 

VÌ SAO QUAN NIỆM

“SẢN XUẤT CHI PHÍ THẤP”

TẠI VIỆT NAM ĐÃ LỖI THỜI?

 

(Tác giả Bùi Văn Định)

Điều đáng nói là hiện nay, không ít chuyên gia, học giả và cả những nhà lãnh đạo ở Việt Nam vẫn nhìn nhận nền sản xuất trong nước theo những quan niệm đã lỗi thời, đặc biệt là cách đánh giá Việt Nam chủ yếu dựa trên lợi thế nhân công giá rẻ. Qua bài phỏng vấn bằng tiếng Anh với ông Derek Grundy trên kênh Vietnam Innovators Digest, tôi muốn giới thiệu góc nhìn của một người trực tiếp điều hành hoạt động sản xuất quy mô lớn tại Việt Nam, để chúng ta có thêm một cách nhìn thực tế và đầy đủ hơn. Sự chuyển dịch về chất lượng, năng lực và trình độ sản xuất không chỉ diễn ra trong ngành giày dép mà còn thể hiện ở nhiều ngành công nghiệp khác của Việt Nam.

Trong nhiều năm, khi nói đến sức hấp dẫn của Việt Nam đối với các nhà đầu tư nước ngoài, người ta thường nhắc đến một lợi thế quen thuộc: nhân công giá rẻ. Đây từng là một yếu tố quan trọng, nhưng nếu tiếp tục dùng nó để giải thích sức cạnh tranh của nền sản xuất Việt Nam hiện nay thì đã không còn đúng.

Cần hiểu rõ hơn vì sao quan niệm sản xuất chi phí thấp tại Việt Nam đã trở nên lỗi thời. Trước đây, khi lựa chọn địa điểm sản xuất, nhiều doanh nghiệp thường đặt nặng mức lương công nhân. Nhưng trên thực tế, chi phí nhân công chỉ là một bộ phận trong tổng chi phí sản xuất. Một quốc gia có mức lương thấp hơn chưa chắc đã sản xuất được sản phẩm với giá thành thấp hơn. Năng suất lao động, tỷ lệ sản phẩm đạt chuẩn, chi phí nguyên phụ liệu, vận chuyển, tồn kho, thời gian giao hàng và mức độ ổn định của chuỗi cung ứng đều ảnh hưởng trực tiếp đến giá thành cuối cùng.

Chẳng hạn, tại Việt Nam, các nhà máy giày dép không hoạt động riêng lẻ mà được kết nối với mạng lưới nhà cung ứng nguyên phụ liệu, các cơ sở sản xuất đế giày, vật liệu, bao bì và nhiều dịch vụ kỹ thuật khác. Sự tập trung và liên kết này giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian, giảm chi phí logistics, hạn chế gián đoạn sản xuất và nâng cao khả năng kiểm soát chất lượng. Những lợi thế ấy được tích lũy qua hàng chục năm, không thể có được chỉ bằng việc xây dựng một nhà máy mới ở nơi có tiền lương thấp hơn.

Vì vậy, khi một tập đoàn quốc tế lựa chọn Việt Nam, điều họ quan tâm không chỉ là trả lương cho công nhân bao nhiêu tiền, mà là tổng chi phí để sản xuất ra một sản phẩm đạt tiêu chuẩn quốc tế, với số lượng lớn, chất lượng ổn định và giao hàng đúng hạn. Xét trên phương diện đó, lợi thế của Việt Nam ngày càng nằm ở năng suất, trình độ tổ chức sản xuất và hệ sinh thái công nghiệp, chứ không đơn thuần ở giá nhân công.

Một góc nhìn đáng chú ý về vấn đề này được ông Derek Grundy, Tổng Giám đốc phụ trách hoạt động sản xuất của Pou Chen (Đài Loan) trong lĩnh vực giày dép Nike, chia sẻ trong chương trình Vietnam Innovators Digest, với chủ đề “Why 'Low-cost Manufacturing' Is An Outdated View Of Vietnam”(Vì sao quan niệm sản xuất chi phí sản xuất tại Việt Nam đã lỗi thời).

Ông Derek Grundy, còn được gọi bằng biệt danh Anba, đã bắt đầu làm việc với thị trường Việt Nam từ năm 2008, khi còn công tác tại Reebok, một thương hiệu thể thao của Mỹ. Đến năm 2014, ông chính thức chuyển đến sinh sống và làm việc tại Việt Nam.

Đến năm 2014, ông chính thức chuyển đến sinh sống và làm việc tại Việt Nam. Năm 2018, ông gia nhập Pou Chen và đảm nhận công việc quản lý hoạt động sản xuất phục vụ Nike. Từ một nhóm làm việc ban đầu, quy mô nhân sự mà ông phụ trách tại Việt Nam đã phát triển lên khoảng 50.000 người.

Đây là một quy mô quản lý rất lớn, giúp ông có điều kiện quan sát trực tiếp những thay đổi trong lực lượng lao động và năng lực sản xuất của Việt Nam.

Theo Derek Grundy, quan niệm Việt Nam chỉ hấp dẫn các nhà sản xuất quốc tế nhờ nhân công giá rẻ đã trở nên lỗi thời. Các thương hiệu thể thao toàn cầu lựa chọn Việt Nam không đơn thuần vì chi phí lao động, mà còn bởi chất lượng con người và hệ sinh thái công nghiệp đã được hình thành trong hơn hai thập niên.

Ông đánh giá người lao động Việt Nam chăm chỉ, có đạo đức nghề nghiệp và khả năng gắn bó lâu dài nếu được đối xử tốt. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với những ngành sản xuất sử dụng hàng chục nghìn lao động, nơi tính ổn định của đội ngũ nhân sự ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất, chất lượng và tiến độ giao hàng.

Tuy nhiên, yếu tố đáng chú ý hơn cả là hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ đã phát triển tại Việt Nam. Trong ngành giày dép, năng lực sản xuất không chỉ nằm ở những nhà máy lắp ráp thành phẩm. Phía sau đó là mạng lưới các nhà cung ứng cấp 2, cung cấp vải, da, hộp giày, nguyên phụ liệu, thiết bị tự động hóa và nhiều bộ phận khác.

Ngay trong các nhà máy, nhiều công đoạn cũng đã được tổ chức theo hướng tích hợp dọc. Doanh nghiệp có thể tự sản xuất đế giày bằng EVA, cao su, vật liệu bọt siêu tới hạn và thực hiện nhiều công đoạn kỹ thuật khác thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung bên ngoài.

Sự chuyển biến không chỉ nằm ở thiết bị, công nghệ và mạng lưới nhà cung ứng, mà còn thể hiện ở chính vai trò của người Việt Nam trong chuỗi sản xuất. Người lao động Việt Nam ngày nay không chỉ đảm nhận những công việc trực tiếp trên dây chuyền mà ngày càng tham gia vào các khâu đòi hỏi kỹ năng và chuyên môn cao hơn, như vận hành thiết bị, kiểm soát chất lượng, giám sát sản xuất, quản lý nhân sự và cải tiến quy trình. Pou Chen cũng triển khai các chương trình đào tạo nhân sự địa phương về quản lý sản xuất giày dép, thiết kế rập, chế tạo khuôn, vật liệu và tối ưu hóa dây chuyền. Điều đó cho thấy người Việt đang từng bước mở rộng vai trò từ lao động trực tiếp sang kỹ thuật, tổ chức và quản lý sản xuất. Xu hướng này cho thấy năng lực của người Việt đã và đang được phát triển ngay trong môi trường sản xuất công nghiệp quy mô lớn, chứ không chỉ giới hạn ở những công việc giản đơn.

Một hệ sinh thái như vậy không thể hình thành trong thời gian ngắn. Nó là kết quả của quá trình tích lũy kinh nghiệm, đầu tư, đào tạo lao động, xây dựng mạng lưới nhà cung ứng và hoàn thiện phương thức tổ chức sản xuất qua nhiều năm. Vì thế, việc chuyển một nhà máy sang quốc gia khác không đồng nghĩa với việc có thể chuyển nguyên vẹn toàn bộ năng lực sản xuất và hệ thống cung ứng đi theo.

Điều này cũng cho thấy bản chất của một trung tâm sản xuất hiện đại không nằm ở số lượng công nhân hay diện tích nhà xưởng, mà ở khả năng kết nối giữa con người, công nghệ, nhà cung ứng và các công đoạn sản xuất. Khi những mắt xích ấy đã liên kết chặt chẽ, chúng tạo ra một lợi thế cạnh tranh có tính tích lũy và rất khó sao chép.

Một khía cạnh khác trong chia sẻ của Derek Grundy là sự khác biệt giữa Việt Nam và Ấn Độ trong chiến lược mở rộng sản xuất của các tập đoàn quốc tế.

Theo ông, hai quốc gia không nhất thiết phải cạnh tranh trực tiếp mà có thể bổ trợ cho nhau. Việt Nam đã có nền tảng tương đối hoàn thiện trong sản xuất giày dép thể thao, với đội ngũ lao động có tay nghề, kinh nghiệm và khả năng đáp ứng những yêu cầu sản xuất đã được kiểm chứng qua thời gian.

Trong khi đó, Ấn Độ có lợi thế về quy mô dân số khoảng 1,4 tỷ người, thị trường nội địa rộng lớn, truyền thống sản xuất giày da và khả năng giao tiếp bằng tiếng Anh. Tuy nhiên, lĩnh vực giày thể thao hiện đại tại đây vẫn còn nhiều dư địa phát triển.

Vì vậy, việc các tập đoàn mở rộng sang Ấn Độ không nhất thiết có nghĩa là họ sẽ thay thế Việt Nam. Đó còn là cách đa dạng hóa địa điểm sản xuất, giảm thiểu rủi ro và tận dụng những lợi thế khác nhau của từng thị trường.

Bên cạnh những nhận xét về năng lực sản xuất, Derek Grundy còn chia sẻ một phương pháp quản trị đáng chú ý: người lãnh đạo phải thường xuyên xuống tận nơi làm việc, tiếp xúc trực tiếp với người lao động thay vì chỉ điều hành từ phòng làm việc cấp cao.

Ông gọi đó là nguyên tắc giữ mình gần với thực tế ở cấp cơ sở. Việc trực tiếp chào hỏi, trò chuyện và lắng nghe công nhân giúp người quản lý hiểu rõ hơn những vấn đề đang diễn ra, đồng thời xây dựng lòng tin và sự gắn kết trong tổ chức.

Với một đội ngũ lên đến 50.000 người, đây không chỉ là một cách ứng xử mang tính cá nhân mà còn là phương pháp quản trị có ý nghĩa đối với sự ổn định của cả hệ thống.

Ông cũng nhấn mạnh ba nguyên tắc trong vận hành doanh nghiệp: khả năng phản ứng nhanh (Responsiveness), sức chống chịu trước biến động (Resilience) và trách nhiệm (Responsibility). Trong đó, trách nhiệm không chỉ giới hạn ở tài sản hay kết quả kinh doanh mà còn bao gồm người lao động, gia đình họ và môi trường.

Những chia sẻ này cho thấy sản xuất hiện đại không thể chỉ được đánh giá bằng giá thành sản phẩm. Tốc độ phản ứng với thị trường, khả năng duy trì chuỗi cung ứng, chất lượng nhân lực và trách nhiệm đối với con người đều là những yếu tố quyết định sức cạnh tranh lâu dài.

Một điểm đáng chú ý khác là lời khuyên của ông dành cho các doanh nghiệp khởi nghiệp và nhà đầu tư. Theo ông, không thể chỉ sử dụng AI hay những tìm kiếm sơ sài trên Internet để quyết định địa điểm sản xuất. Doanh nghiệp phải xác định rõ lợi thế cạnh tranh, khách hàng mục tiêu và giá trị khác biệt của sản phẩm. Quan hệ với nhà máy cũng cần được xây dựng như một quan hệ đối tác lâu dài, cùng có lợi, thay vì chỉ tìm kiếm một nơi gia công với chi phí thấp nhất.

Nhìn từ những kinh nghiệm mà Derek Grundy chia sẻ, có thể thấy nền sản xuất Việt Nam đã tích lũy được những năng lực quan trọng vượt xa hình ảnh một quốc gia chuyên nhận gia công nhờ lao động giá rẻ. Đó là lực lượng lao động có kinh nghiệm, mạng lưới cung ứng ngày càng hoàn thiện, năng lực tổ chức sản xuất quy mô lớn và khả năng tham gia sâu vào chuỗi cung ứng của những thương hiệu hàng đầu thế giới.

Đây cũng là một quá trình chuyển biến có ý nghĩa đối với vị thế công nghiệp của Việt Nam. Lợi thế về chi phí có thể thay đổi theo thời gian, nhưng kinh nghiệm sản xuất, chất lượng nhân lực, mạng lưới nhà cung ứng và sự liên kết giữa các doanh nghiệp là những tài sản được tích lũy qua nhiều năm.

Vì thế, khi đánh giá sức hấp dẫn của Việt Nam đối với các tập đoàn quốc tế, cần nhìn vào toàn bộ hệ sinh thái sản xuất đã hình thành, chứ không chỉ nhìn vào mức lương của người lao động.

Đó chính là điều khiến cách nhìn Việt Nam như một điểm đến sản xuất chi phí thấp trở nên lỗi thời.

-------------------

Nguồn tư liệu:

Video Why 'Low-cost Manufacturing' Is An Outdated View Of Vietnam | Mr. Derek Grundy | EP 413, kênh Vietnam Innovators Digest.

Xem video phỏng vấn Derek Grundy trên YouTube

 

Mời nghe ca khúc BỎ YÊU thơ Đặng Xuân Xuyến

nhạc: Thanh Ngọc, cover: Giada Nguyen, kỹ thuật: Phan Linh:

BÙI VĂN ĐỊNH

(Giảng viên trường Cao Đẳng Sư Phạm Hòa Bình)

Địa chỉ: Chung cư Dạ Hợp 12 tầng, Tân Thịnh,

thành phố Hòa Bình, tỉnh Hòa Bình.

Email: buidinhhb1@gmail.com

Điện thoại: 091 539 65 47

 

 

 

 

  ........................................................................................

- Cập nhật theo nguyên bản tác giả gửi qua email ngày 01.11.2026.

- Ảnh sử dụng minh họa trong bài viết được sưu tầm từ nguồn: internet.

- Bài viết không thể hiện quan điểm của trang Đặng Xuân Xuyến. 

- Vui lòng ghi rõ nguồn dangxuanxuyen.blogspot.com khi trích đăng lại.