TRẦN ĐĂNG KHOA
QUA NÉT KÝ HỌA ĐỜI THƯỜNG
CỦA ĐẶNG XUÂN XUYẾN
Giữa những ồn ào và bụi bặm của đời sống thường nhật, những giai
thoại về giới văn nghệ sĩ luôn có một sức hút kỳ lạ. Chúng giống như những vệt
sương mù mờ ảo, vừa che phủ lại vừa hé mở những góc khuất đầy cá tính của những
tên tuổi lớn. Đọc lại những dòng hồi ức của tác giả Đặng Xuân Xuyến trong bài
viết "Chắc là chuyện giai thoại", người đọc không chỉ được đắm
mình vào không gian đầy hoài niệm của một Hà Nội những năm cuối thế kỷ XX, mà
còn được thưởng thức một nghệ thuật khắc họa chân dung nhân vật vô cùng độc
đáo, được soi chiếu qua một nhãn quan trắc ẩn và đầy văn hóa của người viết.
Nghệ thuật tạo hình nhân vật của Đặng Xuân Xuyến trước hết nằm ở
một tư duy lập thể, chọn cách “vẽ tranh bằng nhiều lăng kính” thay vì đi theo
lối mòn tụng ca hay bôi đen. Ông không trực tiếp phán xét, không dùng những
định kiến cá nhân để đóng khung "thần đồng thơ" Trần Đăng Khoa, mà để
nhân vật tự hiện hình một cách đa chiều, xù xì và sống động qua lời kể của
những người trong cuộc. Đầu tiên, đó là một Trần Đăng Khoa sắc sảo, có tư duy
sòng phẳng và thực tế của một người hiểu rõ giá trị lao động chữ nghĩa của mình
trên thị trường xuất bản. Qua lời nhận xét đầy góc cạnh của nhà thơ Đoàn Thị
Lam Luyến: “Trần Đăng Khoa ranh ma lắm, không ngây thơ như cái vỏ ngoài xù
xì chất nông dân của Khoa đâu. Đưa bản thảo, Khoa yêu cầu trả nhuận bút mức cao
của 20.000 cuốn thì mới để Thanh Niên xuất bản...”, người đọc chợt nhận ra
một góc nhìn rất khác. Chi tiết này đã bóc tách lớp vỏ "ngây thơ" định kiến bấy lâu của
công chúng, trả nhà thơ về với vị thế của một tác giả chuyên nghiệp, bản lĩnh
giữa thời kỳ đầu của kinh tế thị trường.
Không dừng lại ở đó, chân dung Trần Đăng Khoa tiếp tục được tô
đậm bằng những nét cọ mang tính giai thoại, vừa cực đoan lại vừa buồn cười về
lối sống cẩn trọng trước thị phi. Tác giả đã khéo léo tái hiện lại cái thói
quen tiếp khách nữ "độc nhất vô nhị" của nhà thơ: “cứ có khách nữ
đến thăm nhà thì dù là công việc hay thăm hỏi... thần đồng thơ Trần Đăng Khoa
cũng nhất quyết cứ phải mở toang hết các loại cửa, bật sáng hết cỡ các loại đèn
rồi ngồi phải thật xa khách nữ...” cùng cách xưng hô mặc định là “thím”
hoặc “mợ”. Lối khắc họa này khiến nhân vật hiện lên vô cùng duyên dáng
và xương thịt. Đó là cái lập dị nhưng lại là cái lập dị đầy tỉnh táo của một
danh sĩ, người luôn hiểu rằng ánh hào quang luôn đi kèm với những lời đồn thổi,
và việc mở toang cánh cửa chính là cách ông tự bảo vệ thế giới tinh thần trong
sạch của mình.
Điểm đắt giá và gai góc nhất trong bút pháp của Đặng Xuân Xuyến
chính là sự dũng cảm khi đưa vào bài viết cả những thanh âm thô ráp, những định
kiến nghiệt ngã từ người ngoài giới. Đó là lời chêm vào đầy cay nghiệt của vị
khách mua sách khi nói về việc Trần Đăng Khoa hay ghé tiệm mua lại sách của
chính mình: “Ông ấy mua để bán lại cho bạn đọc đấy anh ạ... ông ấy thuộc mẫu
người ăn vào cân sắt mà ỉa ra cả cân mốt đinh, khiếp lắm!”. Việc đặt lời
nhận xét thô bạo này ngay cạnh sự ngỡ ngàng, bênh vực đầy ấm áp của chính tác
giả: “Anh Khoa phải là người tình nghĩa, quý trọng bạn bè lắm mới mua nhiều
sách như thế để tặng...” đã tạo nên một sự tương phản nghệ thuật mạnh mẽ.
Nó cho thấy Trần Đăng Khoa là một nhân vật phức tạp, một thực thể sống động
luôn đứng giữa hai bờ yêu ghét của người đời, một con người rất "đời"
với đầy đủ những lấp lánh và cả những hiểu lầm vây quanh.
Bên cạnh sự thành công về mặt tạo hình, thái độ ứng xử của Đặng
Xuân Xuyến trong tư cách là người kể chuyện chính là điểm sáng làm nên giá trị
nhân văn cho tác phẩm. Là một người làm nghề kinh doanh sách, là chủ nhân của
không gian hiệu sách Bảo Thắng tại 179 Hàng Bông năm xưa, ông có cơ hội chứng
kiến và lắng nghe tất cả những thanh âm trầm bổng ấy. Thế nhưng, Đặng Xuyến
Xuyến chưa bao giờ chọn cách tát nước theo mưa hay lợi dụng những lời đồn để hạ
bệ nhân vật. Trước những lời nói xấu hay những giai thoại có phần ác ý, ông
luôn giữ một sự hoài nghi lành mạnh và cái nhìn bao dung của một người trí
thức. Ông thẳng thắn thốt lên “Làm gì có chuyện đó...” để che chở cho
nhà thơ, hay tự nhủ lòng mình đầy nhẹ nhàng: “Tôi nghĩ, chắc cũng lại là mấy
chuyện mua vui bên mớ rau điếu thuốc chén trà nên thôi không hỏi”. Thái độ
ấy chứng tỏ Đặng Xuân Xuyến là một người chép chuyện có tư cách và chiều sâu
văn hóa. Ông nhặt nhạnh những mảnh vỡ của lời đồn không phải để bôi nhọ, mà để
lưu giữ cái không khí văn nghệ một thời, gạn lọc đi những tạp âm tầm thường để
giữ lại lòng trân trọng đối với một tài năng thực thụ.
Tựu trung lại, bằng một văn phong tự nhiên, không gồng mình phô
diễn kỹ thuật, Đặng Xuân Xuyến đã cống hiến cho bạn đọc một bức chân dung Trần
Đăng Khoa không hoàn hảo như bức tượng đài bằng đá, nhưng lại vô cùng ấm áp hơi
thở cuộc sống. Bài viết để lại một nốt ngân dài đầy bâng khuâng, nhắc nhở chúng
ta rằng phía sau những vần thơ trong trẻo, người nghệ sĩ vẫn là một con người
với đầy đủ những nỗi sợ, những khôn ngoan và bản năng sinh tồn riêng biệt. Và
một chân dung văn học chỉ thực sự chạm đến trái tim khi người viết dám nhìn
thẳng vào những nét xù xì của nhân vật bằng một tâm hồn thấu hiểu và một thái
độ khách quan, trọn vẹn.
----------
Mời đọc: Chắc là chuyện
giai thoạil
*.
Tác giả Ẩn Danh
bình luận trên blog Trang Đặng Xuân Xuyến ngày 06 tháng 10 năm 2026 ở bài “Chắc là chuyện giai thoại”.
0 comments:
Đăng nhận xét